Shloka 9

कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः

The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors

Devanagari script

आहत्य सर्वसंकल्पान्‌ सत्त्वे चित्त निवेशयेत्‌ सत्त्वे चित्तं समावेश्य तत: कालंजरो भवेत्‌

Transliteration

āhatya sarvasaṅkalpān sattve cittaṁ niveśayet | sattve cittaṁ samāveśya tataḥ kālaṁjaro bhavet, śabdaḥ śrotraṁ tathā khāni trayaṁ ākāśasambhavam | prāṇaśreṣṭhā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ

Translation

ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦମନ କରି ଚିତ୍ତକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଚିତ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସମ୍ୟକ୍ ଲୀନ ହେଲେ ସେ କାଳ ଓ ଜରାର କ୍ଷୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ଶରୀରର ରନ୍ଧ୍ର—ଏ ତିନି ଆକାଶଜନ୍ୟ। ପ୍ରାଣ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏ ତିନି ବାୟୁର ଗୁଣ।

Word by Word

• आहत्य: having struck down / having destroyed / having removed
• Type: Indeclinable
• Root: आ-हन् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund)

• सर्वसंकल्पान्: all intentions/resolves
• सर्वसंकल्पान्: Karma
• Type: Noun
• Root: सर्वसंकल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• सत्त्वे: in sattva / in purity
• सत्त्वे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• चित्तम्: mind
• चित्तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• निवेशयेत्: should place/fix (it)
• Type: Verb
• Root: नि-विश् (धातु) [णिच्]
• Form: विधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सत्त्वे: in sattva
• सत्त्वे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• चित्तम्: mind
• चित्तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• समावेश्य: having fully entered/merged (it)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-आ-विश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund)

• ततः: then/thereafter
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय

• कालञ्जरः: Kālañjara (name/epithet; lit. time-destroyer/one like Kālañjara)
• कालञ्जरः: Karta
• Type: Noun
• Root: कालञ्जर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भवेत्: would become / should become
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• शब्दः: sound
• शब्दः: Karta
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• श्रोत्रम्: ear (organ of hearing)
• श्रोत्रम्: Karta
• Type: Noun
• Root: श्रोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तथा: and likewise
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय

• खानि: openings/apertures (bodily orifices)
• खानि: Karta
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• त्रयम्: a triad / three (as a set)
• त्रयम्: Karta
• Type: Noun
• Root: त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• आकाशसम्भवम्: born from ether/space
• Type: Adjective
• Root: आकाशसम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्राणः: breath / vital air
• प्राणः: Karta
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• श्रेष्ठाः: excellent / foremost
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• तथा: and likewise
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय

• स्पर्शः: touch
• स्पर्शः: Karta
• Type: Noun
• Root: स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एते: these
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• वायुगुणाः: qualities/functions of wind
• वायुगुणाः: Karta
• Type: Noun
• Root: वायुगुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• त्रयः: three
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa
• sattva
• citta
• kāla (time)
• ākāśa (ether/space)
• vāyu (wind)
• śabda (sound)
• śrotra (ear/hearing)
• khāni (bodily apertures)
• prāṇa (vital breath)
• sparśa (touch)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Restrain and dissolve all saṅkalpas (mental intentions/constructs) and fix the mind in sattva; such absorption leads toward freedom from time’s corrosive power, while also understanding the elemental origins of sense-qualities (sound from ākāśa; touch and vital motion from vāyu).

What is happening in the narrative?

In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa continues a doctrinal exposition: he links inner discipline (mind established in sattva) with Sāṅkhya-style cosmology describing how sensory functions and bodily features arise from the subtle elements.