Shloka 5
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो55त्मा न प्रकाशते | दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:
evaṁ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ’tmā na prakāśate | dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || iti tanmayam evedaṁ sarvaṁ sthāvara-jaṅgamam | sarge ca pralaye caiva tasmin nirdiśyate tathā ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ରହେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ମହର୍ଷିମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ୍ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱମୟ; ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତାହାଠାରୁ ବୋଲି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଲୟ ତାହାରେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The Self is not an object of sensory perception; it is realized only through a purified, subtle, and discerning intellect cultivated by sages. The verse also frames the world-process as arising in creation and returning in dissolution to its underlying source/constituent basis.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa is presenting a contemplative teaching: he explains why the supreme inner reality remains hidden to ordinary perception and how realized seers apprehend it, then links this insight to a broader account of cosmic origination and reabsorption.