Shloka 30
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
yaś cainam abhinandet yaś cainam apavādayet | samas tayoś cāpy ubhayo nābhidhyāyec chubhāśubham | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogeṣu kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ; tān samyag ucchedayet | krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଯେ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ ଓ ଯେ ତାକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଉଭୟଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ସମଭାବ ରଖୁ; ଏକର ‘ଶୁଭ’ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ‘ଅଶୁଭ’ ବୋଲି ମନରେ ଚିନ୍ତା କରୁ ନାହିଁ। ସତ୍ତ୍ୱସେବନରେ ଧୀର ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରାକୁ ଛେଦ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗପଥର ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ କହିଛନ୍ତି—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱପ୍ନ-ନିଦ୍ରା; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମୂଳେ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରୋଧକୁ ଶମ (ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ) ଦ୍ୱାରା ଜୟ କର, କାମକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ କର।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Maintain equanimity toward praise and blame, and uproot inner faults—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—through yogic discipline: anger by śama (self-restraint) and desire by abandoning saṅkalpa (compulsive intention/mental projection), supported by cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instruction on peace and conduct, Vyāsa delivers a didactic counsel: the aspirant should not mentally cling to others’ approval or disapproval and should pursue inner purification by systematically overcoming key psychological obstacles.