Shloka 5
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
पौरुषं कर्म दैवं च कालवृत्तिस्वभावत: । त्रयमेतत् पृथग्भूतमविवेक॑ तु केचन
pauruṣaṁ karma daivaṁ ca kālavṛtti-svabhāvataḥ | trayam etat pṛthag-bhūtam avivekaṁ tu kecana ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ପୁରୁଷାର୍ଥରୂପ କର୍ମ, ଦୈବ, ଏବଂ କାଳର ଗତିରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ସ୍ୱଭାବ—ଏ ତିନିଟିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବିବେକହୀନ କିଛି ଲୋକ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଧରି ଗୋଟିଏକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟିକୁ ଗୌଣ କହନ୍ତି; ଆଉ କିଛି ଲୋକ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ନ କରି, ଏମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟ କ୍ରିୟାକୁ ହିଁ ଘଟଣାର କାରଣ ମାନନ୍ତି।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse frames events as arising from three causal factors—human effort (pauruṣa/karma), destiny (daiva), and the natural course of time (kāla). It cautions against simplistic thinking that makes only one factor supreme; wiser reflection sees that outcomes often emerge from their combined interplay.
In Śānti Parva’s reflective instruction, Vyāsa is explaining how to understand causation behind success, failure, and moral outcomes. He contrasts views that isolate one cause (effort alone, fate alone, or time alone) with the more integrated view that all three operate together.