Shloka 1
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्णसम्बन्धी अध्यात्मका कथनविषयक दो सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २१६ ॥ अपना बछ। सं: सप्तदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: सच्चिदानन्दघन परमात्मा
bhīṣma uvāca | na sa veda paraṁ brahma yo na veda catuṣṭayam | vyaktāvyaktaṁ ca yat tattvaṁ samprokte paramarṣiṇā ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଘନ ପରମାତ୍ମା, ଦୃଶ୍ୟବର୍ଗ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ପରମର୍ଷି ନାରାୟଣ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଗ୍ରହଣ ନ କଲେ ପରମାର୍ଥଜ୍ଞାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Knowing the Supreme (paraṁ brahma) requires clear understanding of a foundational fourfold scheme (catuṣṭaya). Bhishma emphasizes that metaphysical discernment—especially of the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta) principles as taught by the supreme seer—is prerequisite to liberation-oriented wisdom.
In the Mokṣadharma section of Śānti Parva, Bhishma continues instructing King Yudhiṣṭhira on liberation. This opening verse of the chapter frames the discussion: Bhishma cites the authoritative teaching of the ‘supreme seer’ and asserts that without grasping these key categories one cannot claim true knowledge of Brahman.