Shloka 13
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
भरतनन्दन! श्रोत्र आदि पाँच इन्द्रियाँ और मन--ये जीवात्माको विषयोंका ज्ञान करानेवाले हैं। शरीरमें इन छः के अतिरिक्त सातवीं बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्ञ है ।।
bharatanandana! śrotrādīni pañcendriyāṇi ca manaś ca—etāni jīvātmanaḥ viṣayajñāna-kārakāṇi. śarīre etebhyaḥ ṣaḍbhyaḥ pṛthak saptamī buddhir aṣṭamaḥ kṣetrajñaś ca. cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ; buddhir adhyavasānāya; kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ.
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଶ୍ରୋତ୍ରାଦି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ—ଏମାନେ ଜୀବକୁ ବିଷୟଜ୍ଞାନ ଦେବାର ଉପକରଣ। ଶରୀରରେ ଏହି ଛଅର ଅତିରିକ୍ତ ସପ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଷ୍ଟମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମା) ଅଛି। ଚକ୍ଷୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ; ମନ ସନ୍ଦେହ ଓ ବିକଳ୍ପ କରେ; ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରାଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସାକ୍ଷୀ ପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
भीष्म उवाच