Shloka 11
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
भूगुरुवाच (नारायणो जगमन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातन: । कूटस्थो$क्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापक: प्रभु: ।।
bhīṣma uvāca |
bhṛgur uvāca—nārāyaṇo jaganmanmūrtir antarātmā sanātanaḥ |
kūṭastho ’kṣara avyaktō nirlepo vyāpakaḥ prabhuḥ ||
prakṛteḥ parato nityam indriyair apy agocaraḥ |
sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśād asṛjat puruṣaṃ prabhuḥ ||
mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ |
anādinidhano devas tathābhedyo ’jarāmaraḥ ||
ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମୂର୍ତ୍ତି; ସେହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ ସନାତନ ପୁରୁଷ। ସେ କୂଟସ୍ଥ, ଅକ୍ଷର, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିର୍ଲେପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ; ସଦା ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଗୋଚର। ସୃଷ୍ଟିର ସଂକଳ୍ପ ଯେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନେ ଉଦିତ ହେଲା, ସେ ନିଜ ସହସ୍ରାଂଶରୁ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯାହାକୁ ମହର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ‘ମାନସ’ ନାମରେ ଶୁଣିଥିଲେ ଏବଂ ଯିଏ ମାନସ-ପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଆଦିଦେବ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଜର ଓ ଅମର।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a Vedāntic vision of the Supreme: Nārāyaṇa is the inner Self of all, untouched and unmanifest, beyond material nature and sensory grasp, yet the sovereign source from whom creation proceeds.
Within Bhīṣma’s discourse, a citation of Bhṛgu describes how, when the Lord willed creation, He emanated a cosmic ‘Person’—the Mānasa Puruṣa—known to ancient seers as a primordial, deathless principle.