Shloka 50
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
अहो! पुत्रके वियोगसे पीड़ित हो मृतकोंके इस शून्य स्थानमें आकर अत्यन्त दुःखसे रोने-बिलखनेवाले इन भूतलवासी मनुष्योंके हृदयमें बछड़ोंसे रहित हुई गायोंकी भाँति कितना शोक होता है? इसका अनुभव मुझे आज हुआ है; क्योंकि इनके स्नेहको निमित्त बनाकर मेरी आँखोंसे भी आँसू बहने लगे हैं ।।
aho! putrake viyogena pīḍito mṛtakānām asmin śūnye sthāne āgatya atyanta-duḥkhena rorūyamāṇānām imān bhūtalavāsinaḥ manuṣyānāṁ hṛdaye vatsair rahitāḥ gāva iva kīdṛśaḥ śoko bhavati? tad anubhūtaṁ mayā adya; eteṣāṁ snehān nimittaṁ kṛtvā mama api akṣibhyāṁ aśrūṇi pravṛttāni. yatno hi satataṁ kāryaḥ, tato daivena siddhyati; daivaṁ puruṣakāraś ca kṛtāntena upapadyate.
ଜମ୍ବୁକ କହିଲା—ହାୟ! ପୁତ୍ରବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଭୂତଳବାସୀ ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୃତମାନଙ୍କ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଆସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି ଓ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି—ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି। ତାଙ୍କର ସ୍ନେହକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ମୋ ଆଖିରୁ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ବହିଯାଉଛି। ଏହିପରି ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାପରେ ଦୈବଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଦୁହେଁ କାଳ (ନିୟତ ଗତି) ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
जम्बुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a balanced view: one must continually exert effort (puruṣakāra/yatna), yet success also depends on destiny (daiva). Both are ultimately realized through Time (kṛtānta), the larger ordained order in which outcomes mature.
Jambuka observes people grieving intensely in a desolate place associated with death, especially those suffering separation from a beloved son. Moved by their affection and sorrow, he himself begins to weep, and then reflects on the relation between human effort, destiny, and Time.