Shloka 14
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
भरतवंशी नरेश! पार्थ! इस प्रकार विवेककी तुलापर रखकर जब देखा गया तो गृहस्थ-आश्रम ही महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ; क्योंकि वहाँ भोग और स्वर्ग दोनों सुलभ थे। तबसे उन्होंने निश्चय किया कि “यही मुनियोंका मार्ग है और यही लोकवेत्ताओंकी गति है! ।।
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha | na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat ||
ନକୁଳ କହିଲେ—“ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତ୍ୟାଗ ବାହ୍ୟ ଆଚାର କିମ୍ବା ବନଗମନରେ ନୁହେଁ; ତାହା ଅନ୍ତର୍ମନର ନିଶ୍ଚୟରେ। ଯେ ଅନାସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୁଦ୍ଧିର ଭାବ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀ; କିନ୍ତୁ ମୋହରେ ମୂଢ ପରି ଘର ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଯାଏ, ସେ ତ୍ୟାଗୀ ନୁହେଁ।”
नकुल उवाच
Educational Q&A
Renunciation is primarily an inner attitude (bhāva)—non-attachment and right intention—rather than a mere external act like leaving one’s home for the forest.
In the Shanti Parva’s ethical discourse, Nakula addresses a Bharata elder (commonly understood as Yudhiṣṭhira) and argues that genuine tyāga is defined by discernment and mental resolve, criticizing superficial ascetic flight as delusion.