Shloka 46
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
(अन्यत्रोपनता हापत् पुरुषं तोषयत्युत । तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ।।
anyatropanatā hāpat puruṣaṃ toṣayaty uta | tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt || anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca | paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājan āpadam ātmanaḥ ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ୟ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଆପଦ ମୂର୍ଖକୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ; କାରଣ ସେ ଭାବେ—“ମୁଁ ସେହି ସଙ୍କଟରେ ନୁହେଁ।” ଏହି ଭେଦଦୃଷ୍ଟିର କାରଣରୁ ତାହାକୁ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ରାଜନ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଧନ ଓ ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦ ନଶିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ଦେଖ—ତୁମ ନିଜ ଆପଦ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଆପଦ ପରି ହିଁ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Taking comfort in another’s misfortune (‘it is not happening to me’) is a mark of delusion and becomes an obstacle to peace. True calm arises from discernment that adversity is a common human condition, which fosters humility and compassion rather than comparison.
In the Shanti Parva instruction, Bhishma counsels the grieving king (Yudhishthira) to reflect wisely on suffering: others too lose wealth and loved ones, so one should view one’s own calamity as part of the shared lot of humanity and thereby steady the mind.