Adhyaya 4
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः (Duryodhana’s Refusal of Reconciliation)
Upa-parva: Duryodhana–Gautama–Kṛpa Saṃvāda (Counsel on Saṃdhi vs. Suyuddha)
Saṃjaya reports that, after Gautama’s counsel, Duryodhana pauses in heated silence and then addresses Kṛpa. He acknowledges the advice as affectionate and beneficial in form, yet states it is psychologically and politically unacceptable. He argues that the Pāṇḍavas cannot trust him after the loss of their kingdom through dice, and that Kṛṣṇa, committed to Pārtha welfare and affronted by prior insult, would not endorse Duryodhana’s proposals. He enumerates enduring injuries: Draupadī’s public distress, Abhimanyu’s death, and the settled vows of Bhīma, the twins, Dhṛṣṭadyumna, and Śikhaṇḍin—making de-escalation infeasible. Duryodhana then advances a kṣatriya-ethical rationale: unstable worldly happiness, the pursuit of kīrti through battle, and the disrepute of dying at home. He frames battlefield death as a sanctioned path associated with heroic precedent and celestial reward, notes the ‘debt’ owed to fallen allies, and concludes that only a decisive engagement can answer his situation. The assembled kṣatriyas approve, regain morale, and the Kauravas relocate and ritually refresh near the Sarasvatī, preparing to continue operations.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का भयावह दृश्य सुनाते हैं—महात्माओं के टूटे रथ, गिरे हुए अश्व, और हाथियों की लाशों से भरा वह युद्ध-स्थल, मानो रुद्र का क्रीड़ांगन हो। → कौरव-सेना के विमुख होने और मनोबल टूटने पर कृपाचार्य दुर्योधन के पास आते हैं; वे अर्जुन को ‘चार-दाँत वाले गजराज’ की तरह सेना में घुसते देखे जाने का वर्णन करते हैं और बताते हैं कि ध्वजिनी का नेतृत्व नष्ट-सा हो गया है—ऐसी दशा में युद्ध का आग्रह आत्मघात है। → कृपाचार्य बृहस्पति-नीति का निर्णायक सूत्र रखते हैं—जब अपना बल घट रहा हो या सम हो, तब संधि खोजनी चाहिए; बढ़ते शत्रु से विग्रह नहीं, नीति यही है। वे दुर्योधन को स्पष्ट कहते हैं कि संधि ही क्षेम है, और यह उपदेश कायरता या प्राण-रक्षा के लोभ से नहीं, हित-बुद्धि से है। → कृपाचार्य यह भी जोड़ते हैं कि यदि श्रीकृष्ण युधिष्ठिर, अर्जुन और भीमसेन से जो कहेंगे, वे अवश्य मानेंगे—अर्थात संधि का द्वार अभी खुला है; दुर्योधन को समय रहते पहल करनी चाहिए। → दुर्योधन इस कठोर, हितकारी सलाह को स्वीकार करेगा या अपनी प्रतिज्ञा और अहंकार के वशीभूत होकर युद्ध को ही चुन लेगा—यही अनिश्चितता अगले प्रसंग की ओर धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
नआऔका-<> 7 जल चतुथों5 ध्याय: कृपाचार्यका दुर्योधनको संधिके लिये समझाना संजय उवाच पतितान् रथनीडांश्व रथांश्वापि महात्मनाम् रणे च निहतान् नागान् दृष्टवा पत्तींश्ष मारिष
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ପୂଜ୍ୟ ରାଜନ୍! ସେ ସମୟରେ ରଣଭୂମିରେ ମହାତ୍ମ ବୀରମାନଙ୍କ ରଥ ଓ ରଥାସନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲା; ସବାର ସହିତ ହାତୀ ଓ ପଦାତି ସେନା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥଳ ରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ କ୍ରୀଡାଭୂମି ପରି, ଶ୍ମଶାନସଦୃଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିଲା; ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ନରେଶଙ୍କ ନାମନିଶାନ ମିଟିଗଲା ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ଏହା ସବୁ ଦେଖି ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା ଏବଂ ସେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଲେ। କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତାମଗ୍ନ ହେଲେ। ମଥିତ ସେନାମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି, ଏବଂ ରାଜଚିହ୍ନସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୱଜାଦି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରୌଢ଼, ସୁଶୀଳ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଉଠିଲା। ଭରତବଂଶୀୟ ରାଜା! ସେ ପରାମର୍ଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଶଳ ଥିଲେ। ସେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ଦୀନତା ଦେଖି ଏପରି କହିଲେ—
Verse 2
आयोधन चातिघोरें रुद्रस्याक्रीड संनिभम् । अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେଇ ରଣଭୂମି ଅତିଘୋର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେନ ଉଗ୍ର ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କ କ୍ରୀଡାଭୂମି। ସେଠାରେ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ରାଜାଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ଅନ୍ଧକାରେ ଲୀନ ହେଲା; ଯୁଦ୍ଧବିନାଶରେ ତାଙ୍କର ନାମ-ନିଶାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଟିଗଲା।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें कौरवसेनाका पलायनविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ, ଏବଂ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ବିକ୍ରମ ଦେଖି ସେନାମାନେ ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ରଣଭୂମିରେ ନିରାଶା ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଛାଇଗଲା—ଏବଂ କମ୍ପିତ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉପଦେଶର ସମୟ ଆସିଲା।
Verse 4
ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत । बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର)! ସେନାମାନେ ଚିନ୍ତାମଗ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧଚାପରେ ବଳମାନେ ମଥାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଉଥଳପୁଥଳ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠୁଥିବା ମହା ନିନାଦ ଓ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି—
Verse 5
अभिन्ञानं नरेन्द्राणां विक्षतं प्रेक्ष्य संयुगे । कृपाविष्ट: कृपो राजन् वयःशीलसमन्वित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସଂଯୁଗରେ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ରାଜଚିହ୍ନ—ଧ୍ୱଜ ଓ ରାଜଲକ୍ଷଣ—କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରୌଢ ବୟସ ଓ ଉତ୍ତମ ଶୀଳରେ ଯୁକ୍ତ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ କରୁଣାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 6
अब्रवीत् तत्र तेजस्वी सोडभिसृत्य जनाधिपम् । दुर्योधनं मन्युवशाद् वाक््यं वाक्यविशारद:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ବାକ୍ୟବିଶାରଦ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ୟୁବଶରେ ଜନାଧିପ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 7
दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेडनघ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କୌରବ ଦୁର୍ୟୋଧନ! ମୁଁ ଯାହା କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ଧ୍ୟାନଦେଇ ବୁଝ। ହେ ମହାରାଜ, ଶୁଣି ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ତେବେ ସେହିପରି କର।
Verse 8
न युद्धधर्माच्छेयान् वै पन्था राजेन्द्र विद्यते यं समाश्रित्य युद्धयन्ते क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ସେହି ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟବୃଷଭ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 9
पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रनीयो मातुलस्तथा । सम्बन्धिबान्धवाश्रैव योद्धया वै क्षत्रजीविना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ତାହା ପାଇଁ ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା, ପିତା, ଭାଣଜା, ମାମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀ-ବାନ୍ଧବ—ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 10
वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्म: पलायने । ते सम घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिन:
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରିବା କିମ୍ବା ତାହାର ହାତରେ ନିହତ ହେବା—ଉଭୟେ ପରମ ଧର୍ମ; ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନ ଅଧର୍ମ। ଜୀବନ ରକ୍ଷାର ଆକାଂକ୍ଷା ରଖି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସେହି ଘୋର ଜୀବିକାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
Verse 11
'ऐसी दशामें मैं यहाँ तुम्हारे लिये कुछ हितकी बात बताऊँगा। अनघ! पितामह भीष्म
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି ଦୁରବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ହିତର କିଛି କଥା କହୁଛି। ହେ ନିର୍ଦୋଷ! ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ, ମହାରଥୀ କର୍ଣ୍ଣ, ଜୟଦ୍ରଥ ଏବଂ ତୁମ ସମସ୍ତ ଭାଇ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତୁମ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଜୀବିତ ନାହିଁ। ଏବେ କିଏ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା, ଯାହାର ଶରଣ ଆମେ ନେବୁ?
Verse 12
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ । लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଅନଘ! ଜୟଦ୍ରଥ ନିହତ, ତୁମ ଭ୍ରାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିହତ, ଏବଂ ତୁମ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଆଉ ନାହିଁ। ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ? କାହାର ଶରଣ ନେବୁ?
Verse 13
तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वच: । हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଠାରେ ତୁମ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ କିଛି ଅଳ୍ପ କଥା କହୁଛି। ଭୀଷ୍ମ ନିହତ, ଦ୍ରୋଣ ନିହତ, ଏବଂ ମହାରଥୀ କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ନିହତ। ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧର ଭାର ରଖି ଆମେ ରାଜ୍ୟଲାଭର ଆଶା କରିଥିଲୁ, ସେଇ ଶୂରବୀରମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 14
वयं त्विह विना भूता गुणवद्धिर्महारथै: । कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान् बहून्ू
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏବେ ଭୀଷ୍ମାଦି ଗୁଣବାନ ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ସହାୟତା ବିନା ଆମେ ଏଠାରେ ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ। ଅନେକ ନରେଶଙ୍କୁ ପତିତ କରାଇ ଆମେ ନିଜେ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ଏହି ଦୀନ ଦଶାରେ ହିଁ ଆଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
Verse 15
सर्वैरथ च जीवद्धिरबीभत्सुरपराजित: । कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवेरपि दुरासद:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅଭୀଭତ୍ସୁ (ଅର୍ଜୁନ) କାହାର ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇନଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଭଳି ନେତା ଓ ସାରଥି ଥିବାରୁ ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁରାସଦ।
Verse 16
इन्द्रकार्मुकतुल्या भमिन्द्रकेतुमिवोच्छितम् । वानरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमू:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ବାନରଧ୍ୱଜ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁଷ ସମାନ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରକେତୁ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ। ସେଇ ଚିହ୍ନ ନିକଟକୁ ଯାଉଥିବାମାତ୍ରେ ଆମ ମହାସେନା ଭୟରେ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 17
सिंहनादाच्च भीमस्य पाञज्चजन्यस्वनेन च । गाण्डीवस्य च निर्घोषात् सम्मुहान्ते मनांसि न:,'भीमसेनके सिंहनाद, पांचजन्य शंखकी ध्वनि और गाण्डीव धनुषकी टंकारसे हमारा दिल दहल उठता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମଙ୍କ ସିଂହନାଦ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖର ଗର୍ଜନ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷର ଘନଘୋଷରେ ଆମ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଉଠେ।
Verse 18
चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम् । अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ଗାଣ୍ଡୀବ ଏମିତି ଦିଶୁଥିଲା ଯେନେ ମହାବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକି ଚକ୍ଷୁର ପ୍ରଭା ଛିନିନେଉଛି; ଏବଂ ଘୁରାଇଦିଆ ଅଲାତଚକ୍ର ପରି ବୃତ୍ତାକାରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 19
जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद् धनु: । दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रधनेष्विव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଚିତ୍ର ଭାବେ ଜଟିତ ସେଇ ମହାଧନୁଷ, ଯେତେବେଳେ ଡୋଲି ଡୋଲି ଚାଳିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘନ ମେଘପୁଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
Verse 20
श्वेताक्ष॒ वेगसम्पन्ना: शशिकाशसमप्रभा: । पिबन्त इव चाकाशं रथे युक्तास्तु वाजिन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଥରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଶ୍ୱେତାକ୍ଷ, ମହାବେଗସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା-କାଶଫୁଲ ସମ ପ୍ରଭାବାନ୍। ସେମାନେ ଏମିତି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଧାଉଥିଲେ ଯେନେ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ପିଇଯିବେ।
Verse 21
उह्ममानांश्व॒ कृष्णेन वायुनेव बलाहका: । जाम्बूनदविचित्राज्ा वहन्ते चार्जुनं रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ବାୟୁର ପ୍ରେରଣାରେ ମେଘମାନେ ଧାଉଥାନ୍ତି, ସେପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାଙ୍କାଯାଉଥିବା ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ—ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ବିଚିତ୍ର ଶୋଭାରେ ଅଙ୍ଗ ଦୀପ୍ତ—ରଣଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବହନ କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ।
Verse 22
तावकं तद् बलं राजन्नर्जुनो<स्त्रविशारद: । गहन शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଅର୍ଜୁନ ତୁମର ସେହି ସେନାକୁ ଏମିତି ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଶିଶିର ଶେଷରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଅଗ୍ନି ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ।
Verse 23
गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् | धनंजयमपश्याम चतुर्दष्टमिव द्विपम्,“देवराज इन्द्रके समान तेजस्वी अर्जुनको हम चार दाँतवाले गजराजके समान अपनी सेनामें प्रवेश करते देखते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହେନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) କୁ ଆମେ ସେନାର ବ୍ୟୂହମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଧସି ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିଲୁ—ଯେପରି ଚାରି ଦାନ୍ତ ଥିବା ମହାଗଜରାଜ ଦଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 24
विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् | धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुठ्जरम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନଞ୍ଜୟ ତୁମର ସେନାକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଥଳପାଥଳ କରୁଥିବା ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭୀତ କରୁଥିବା ଆମେ ଦେଖିଲୁ—ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ କମଳିନୀ ତଳାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାକୁ ମଥି ଦିଏ।
Verse 25
त्रासयन्तं तथा योधान् धनुर्घोषेण पाण्डवम् । भूय एनमपश्याम सिंहं मृगगणानिव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ ଧନୁଷର ଗର୍ଜନରେ ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ଭୀତ କରୁଥିବା ଆମେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖିଲୁ—ଯେପରି ସିଂହ ମୃଗମଣ୍ଡଳୀକୁ ଭୟଭୀତ କରେ।
Verse 26
सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विचेरतु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଙ୍ଗରେ କବଚ ବାନ୍ଧି ସେନାମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଚରୁଥିଲେ।
Verse 27
अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्यथ भारत । संग्रामस्थातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि,“भारत! परस्पर मार-काट मचाते हुए दोनों ओरसे योद्धाओंके इस अत्यन्त भयंकर संग्रामको आरम्भ हुए आज सत्रह दिन हो गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର)! ଏହି ଅତି ଘୋର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଜି ସତର ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ସବୁଦିଗରେ ପରସ୍ପର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବଧ ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 28
वायुनेव विधूतानि तव सैन्यानि सर्वतः । शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समनन््तत:,'जैसे हवा शरद्-ऋतुके बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार अर्जुनकी मारसे तुम्हारी सेनाएँ सब ओर तितर-बितर हो गयी हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶରଦ୍କାଳରେ ବାୟୁ ଯେପରି ମେଘପୁଞ୍ଜକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରି ସବୁଦିଗରେ ଛିଟାଇ ଦିଏ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ ତୁମ ସେନା ସର୍ବତ୍ର ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଇଛି।
Verse 29
तां नावमिव पर्यस्तां वातधूतां महार्णवे । तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्,“महाराज! जैसे महासागरमें हवाके थपेड़े खाकर नाव डगमगाने लगती है, उसी प्रकार सव्यसाची अर्जुनने तुम्हारी सेनाको कँपा डाला है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ମହାସମୁଦ୍ରରେ ବାୟୁବେଗରେ ଧକ୍କା ଖାଇ ନାଉ ଯେପରି ଡଗମଗାଏ, ସେପରି ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ତୁମ ସେନାକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଇଛି।
Verse 30
क्व नु ते सूतपुत्रो5 भूत् क्व नु द्रोण: सहानुग: । अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्व तथा क्व नु
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ତୁମ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ କେଉଁଠି ଥିଲା? ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି? ମୁଁ କେଉଁଠି, ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ କେଉଁଠି? ଏବଂ ହାର୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା) ତେବେ କେଉଁଠି ଥିଲା?
Verse 31
दुःशासनश्र ते भ्राता भ्रातृभि: सहित: क्व नु । बाणगोचरसम्प्राप्त॑ प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏବଂ ତୁମ ଭ୍ରାତା ଦୁଃଶାସନ, ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହିତ, କେଉଁଠି ଥିଲା? ଜୟଦ୍ରଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣଗୋଚରରେ ପହଞ୍ଚିଗଲା ବୋଲି ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କେଉଁଠି ରହିଗଲେ?
Verse 32
सम्बन्धिनस्ते भ्रातृश्च सहायान् मातुलांस्तथा | सर्वान् विक्रम्प मिषतो लोकमाक्रम्य मूर्थनि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ତୁମର ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଭାଇ, ସହାୟ ଓ ମାମା—ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ ପରାଜିତ କରି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲି, ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କଲା। ଏବେ ଆମେ କାହା ଉପରେ ଭରସା କରିବୁ? ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବା ପୁରୁଷ କିଏ?
Verse 33
जयद्रथो हतो राजन् कि नु शेषमुपास्महे | को हीह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଜୟଦ୍ରଥ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ? ଆମେ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବୁ? ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବା ପୁରୁଷ ସତ୍ୟରେ କିଏ?
Verse 34
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मन: । गाण्डीवस्य च निर्घोषो धैर्याणि हरते हि न:,“महात्मा अर्जुनके पास नाना प्रकारके दिव्यास्त्र हैं। उनके गाण्डीव धनुषका गम्भीर घोष हमारा धैर्य छीन लेता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଅଛି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ-ସଦୃଶ ନାଦ ଆମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ କେଢ଼ିନେଉଛି।
Verse 35
नष्टचन्द्रा यथा रात्रि: सेनेयं हतनायका । नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ର ନ ଥିଲେ ଯେପରି ରାତି ଅନ୍ଧକାରମୟ ଲାଗେ, ସେପରି ସେନାପତି ହତ ହେବାରୁ ଆମ ଏହି ସେନା ଶୋଭା ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ହରାଇଛି। ଏବଂ ଯେପରି ହାତୀ ତଟର ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସେନା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି।
Verse 36
ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टे श्वेतवाहन: । चरिष्यति महाबाहु: कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆମ ଏହି ଧ୍ୱଜିନୀ ଏବେ ନେତାହୀନ ହୋଇଗଲା; ଏପରି ଦଶାରେ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱବାହନ ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ଏହି ସେନାଭିତରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଚରିବ—ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଝାଡ଼-ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି।
Verse 37
सात्यकेश्वैव यो वेगो भीमसेनस्य चो भयो: । दारयेच्च गिरीन् सर्वान् शोषयेच्चैव सागरान्,“उधर सात्यकि और भीमसेन दोनों वीरोंका जो वेग है, वह सारे पर्वतोंको विदीर्ण कर सकता है। समुद्रोंको भी सुखा सकता है
ସାତ୍ୟକି ଓ ଭୀମସେନ—ଏହି ଦୁଇ ବୀରଙ୍କର ଯେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗ, ସେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତକୁ ଭେଦି ପାରେ; ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରି ପାରେ।
Verse 38
उवाच वाक्य यद् भीम: सभामध्ये विशाम्पते । कृतं तत् सफल तेन भूयश्नैव करिष्यति,'प्रजानाथ! द्यूतसभामें भीमसेनने जो बात कही थी, उसे उन्होंने सत्य कर दिखाया और जो शेष है, उसे भी वे अवश्य ही पूर्ण करेंगे
ପ୍ରଜାନାଥ! ଦ୍ୟୂତସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଭୀମସେନ ଯେ ଵଚନ କହିଥିଲେ, ସେ ତାହାକୁ କର୍ମରେ ସତ୍ୟ କରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରିବେ।
Verse 39
प्रमुखस्थे तदा कर्णे बल॑ पाण्डवरक्षितम् | दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्चना
କର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମୁଖରେ ଥାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେ ସେନା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଜୟ ହୋଇପଡ଼ିଲା; କାରଣ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ବ୍ୟୂହ ରଚି ତାହାକୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 40
युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु । अकारणकृतान्येव तेषां व: फलमागतम्
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସାଧୁପୁରୁଷ; ତଥାପି ତୁମେମାନେ କାରଣ ବିନା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରିଥିଲ, ସେହିର ଫଳ ଏବେ ତୁମକୁ ମିଳିଛି।
Verse 41
आत्मनोडर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृत: । स ते संशायितस्तात आत्मा वै भरतर्षभ
ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିଜ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁମେ ଯତ୍ନକରି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲ; କିନ୍ତୁ ଏବେ, ପ୍ରିୟ, ତୁମର ନିଜ ପ୍ରାଣ ହିଁ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛି।
Verse 42
रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् | भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଦୁର୍ୟୋଧନ! ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ଦେହ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ପାତ୍ର। ଯେପରି ପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ତାହାରେ ଥିବା ଜଳ ସବୁ ଦିଗକୁ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର ସୁଖମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।”
Verse 43
हीयमानेन वै सन्धि: पर्येष्टव्य:ः समेन वा । विग्रहो वर्धमानेन मतिरेषा बृहस्पते:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନୀତି ଏହି— ନିଜ ବଳ କ୍ଷୟ ହେଉଥିଲେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ସମାନ ହେଲେ ସନ୍ଧି ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଆଉ ନିଜ ଶକ୍ତି ବଢ଼ୁଥିଲେ ମାତ୍ର ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଛିବା ଉଚିତ।”
Verse 44
ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीना सम बलशक्तित: । तदत्र पाण्डवै: सार्ध सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ବଳ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଆମେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ। ତେଣୁ, ପ୍ରଭୋ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ମୁଁ ଯଥୋଚିତ ମନେ କରେ।”
Verse 45
न जानीते हि य: श्रेय: श्रेयसश्चावमन्यते । सक्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयोडनुविन्दते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଯେ ରାଜା ନିଜ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ ତାହା ଜାଣେନି ଏବଂ ଶ୍ରେୟସ୍ୱରୂପ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ କଲ୍ୟାଣ କଦାପି ପାଉନାହିଁ।”
Verse 46
प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि । श्रेय: स्यान्न तु मौढ्येन राजन् गन्तु: पराभवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ରାଜନ! ଯଦି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନମସ୍କାର କରି ଆମେ ଆମ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇପାରୁ, ତେବେ ସେହିଟା ଶ୍ରେୟ। କିନ୍ତୁ ମୂଢତାବଶ ନିଶ୍ଚିତ ପରାଜୟ ଦିଗକୁ ଯିବାରେ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ।”
Verse 47
वैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिर: । विनियुज्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च,'युधिष्ठिर दयालु हैं। वे राजा धृतराष्ट्र और भगवान् श्रीकृष्णके कहनेसे तुम्हें राज्यपर प्रतिष्ठित कर सकते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟବଂଶୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବଚନରେ ଏବଂ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ କୃପାଶୀଳ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିବେ।
Verse 48
यद् ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम् । अर्जुनं भीमसेनं च सर्वे कुर्युरसंशयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହୃଷୀକେଶ (କୃଷ୍ଣ) ଅପରାଜିତ ରାଜାଙ୍କୁ, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଯାହା କହିବେ, ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା କରିବେ।
Verse 49
“भगवान् श्रीकृष्ण किसीसे पराजित न होनेवाले राजा युधिष्ठिर, अर्जुन और भीमसेनसे जो कुछ भी कहेंगे, वे सब लोग उसे नि:संदेह स्वीकार कर लेंगे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅପରାଜିତ ସଙ୍କଳ୍ପର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଯାହା କହିବେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ମୋର ବିଶ୍ୱାସ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କୁରୁରାଜ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବଚନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଲଂଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 50
एतत् क्षेममहं मन्ये न च पार्थश्च विग्रहम् । नत्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ପଥକୁ ମୁଁ ଅଧିକ କ୍ଷେମକର ଓ ହିତକର ମନେ କରେ; ଏବଂ ପାର୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ନ କାପୁରୁଷତାରୁ କହୁଛି, ନ ନିଜ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷାର ଆଶାରୁ।
Verse 51
पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत्परासु: स्मरिष्यसि । “राजन! मैं इस संधिको ही तुम्हारे लिये कल्याणकारी मानता हूँ। पाण्डवोंके साथ किये जानेवाले युद्धको नहीं। मैं कायरता या प्राण-रक्षाकी भावनासे यह सब नहीं कहता हूँ। तुम्हारे हितकी बात बता रहा हूँ। तुम मरणासन्न अवस्थामें मेरी यह बात याद करोगे || ५० न! इति वृद्धों विलप्यैतत् कृप: शारद्वतो वच: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य शुशोच च मुमोह च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଥ୍ୟ ଓ ହିତକର କଥା କହୁଛି; ତୁମେ ପ୍ରାଣାନ୍ତ ସମୀପରେ ଥିବାବେଳେ ଏହା ସ୍ମରଣ କରିବ। ଏହିପରି କହି ବୃଦ୍ଧ ଶାରଦ୍ୱତପୁତ୍ର କୃପ ବିଲାପ କଲେ; ପରେ ଦୀର୍ଘ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଶୋକ ଓ ମୋହରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
Whether a ruler should pursue reconciliation for collective welfare when advised by elders, or continue a destructive course because trust has collapsed and prior harms make ethical and political restoration appear unattainable.
The chapter illustrates how unresolved wrongdoing and public injury can harden positions beyond pragmatic repair, and how role-based ethics (kṣatra-dharma) may be invoked to prioritize honor and reputation over compromise.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-significance lies in its function as a late-war justification discourse that clarifies character motivation and the ethical vocabulary used to rationalize continued conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.