Shloka 13
महाराज! वहाँ रणभूमिमें कुपित हुए योद्धा एक-दूसरेसे भिड़कर परस्पर चोट करते हुए घूम रहे थे ।। उद्वृत्तनयनै रोषात् संदष्टौष्ठ पुटैर्मुखै: । सकुण्डलैर्मही च्छन्ना पच्मकिज्जल्कसंनिभै:,कमलकेसरकी-सी कान्तिवाले कुण्डलमण्डित कटे हुए मस्तकोंसे यह पृथ्वी ढक गयी थी। उनकी आँखें घूर रही थीं और उन्होंने रोषके कारण अपने ओठोंको दाँतोंसे दबा रखा था
sañjaya uvāca |
mahārāja! tatra raṇabhūmau kupitā yoddhā anyonyena saṃyujya parasparaṃ prahārān kurvāṇāḥ paribhramantaḥ sma ||
udvṛttanayanai roṣāt sandaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ |
sakuṇḍalair mahī channā padmakijjalka-saṃnibhaiḥ ||
kamalakesarakāntivālaiḥ kuṇḍalamaṇḍitaiḥ kaṭitaiḥ mastakaiḥ pṛthivī channābhavat; teṣāṃ netrāṇi ghūrṇamānāni, roṣavaśāc ca dantair oṣṭhau pīḍitau ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେଠାରେ ରଣଭୂମିରେ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଘୂରିଘୂରି ବାରମ୍ବାର ଏକାପରକୁ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଉଲଟିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଦାନ୍ତରେ ଓଠ ଚେପି ଧରିଥିଲେ। କୁଣ୍ଡଳ-ଶୋଭିତ ଛିନ୍ନ ମସ୍ତକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଗଲା—ସେଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମ-ପରାଗ ପରି ଶ୍ୟାମ, ତଥାପି ପଦ୍ମକେସର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କର ଘୋର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦଢ଼ ମୁଖ ଯୁଦ୍ଧର ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରୋଷର ଭୟାବହତାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger (roṣa) in war dehumanizes combatants and leaves only ruin; it implicitly warns that when wrath governs action, even valor becomes a cause of moral and physical devastation.
Sañjaya describes the battlefield scene: warriors, furious and locked in close combat, strike each other while the ground becomes strewn with severed heads still wearing earrings, their eyes fixed and lips clenched in rage.