Adhyaya 18
शल्यवधे कौरवसेनाभङ्गः, भीमस्य गदायुद्धं, दुर्योधनस्य समाह्वानम् (Rout after Śalya’s fall; Bhīma’s mace engagement; Duryodhana’s rally)
Upa-parva: Śalya-vadha-anantara-saṃjñā (Aftermath of Śalya’s fall: rout, pursuit, and Duryodhana’s rally)
Saṃjaya reports that upon the fall of Śalya, the Kaurava host largely turns away in disarray, likened to merchants seeking shore after a shipwreck and to leaderless animals seeking protection. The Pandavas and Pañcālas, perceiving the rout, pursue with renewed confidence and proclaim the day’s reversal of fortune. A concentrated infantry force confronts Bhīma; he dismounts, seizes a heavy, gold-adorned gadā, and breaks the massed foot-soldiers, producing a vivid battlefield tableau of fallen, ornamented bodies and shattered standards. Meanwhile Duryodhana, not yet far withdrawn, addresses his charioteer and troops: he asserts that Arjuna will not overrun him from the rear, urges controlled repositioning, and argues that dispersion invites destruction. He reframes the moment through kṣatriya-dharma—death is universal, and a disciplined stand is preferable to flight—thereby prompting the kings and warriors to turn back and re-engage as the Pandava forces advance.
Chapter Arc: शल्य-वध के बाद रणभूमि पर धूल, रथ-खंड, गिरे अश्व और कबन्धों का उठना—युद्ध का दृश्य मानो स्वयं मृत्यु का उत्सव बन जाता है। → दुर्योधन पर्वत-सम दीप्त रथ पर छत्र-चामर से सेवित होकर आगे बढ़ता है; मद्रदेशीय वीर उसे बार-बार रोकते हैं—“न गन्तव्यं”—पर वह नहीं रुकता। उधर पाण्डव-ध्वजिनी आँधी से क्षुब्ध नदी-सी उफनती है और युधिष्ठिर के चारों ओर पाण्डव-श्रेष्ठ घेरा बनाकर शत्रु-सेना को समुद्र में मकरों-सा मथने लगते हैं। → रण का उन्माद चरम पर: सर्वत्र कबन्ध उठते दिखते हैं; टूटे रथ, जुए-धुरे, मरे महारथी और धराशायी अश्वों से पृथ्वी ढक जाती है। घोड़े जुए में बँधे रथों को वायु-वेग से इधर-उधर घसीटते हैं, कुछ आधे रथ लेकर दिशाओं में भटकते हैं—व्यवस्था टूटकर अराजकता बन जाती है। → दोनों पक्षों की सेनाएँ भारी क्षति के बीच भी भिड़ी रहती हैं; शत्रु-सैनिकों में क्षणिक हर्ष-कोलाहल उठता है, पर रणभूमि का वास्तविक निष्कर्ष ‘विजय’ नहीं—केवल बढ़ती हुई विनाश-छाया है। → दुर्योधन के अडिग आगे बढ़ने और पाण्डवों के संगठित घेराव के बीच अगला निर्णायक टकराव आसन्न रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका वधविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ९४ श्लोक हैं।) ऑपन-आक्रात छा 2 अष्टादशो< ध्याय: मद्रराजके अनुचरोंका वध और कौरव-सेनाका पलायन संजय उवाच शल्ये5थ निहते राजन् मद्रराजपदानुगा: । रथा: सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଶଲ୍ୟ ନିହତ ହେବା ପରେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ସାତଶେ ବୀର ରଥୀ ମହାବଳର ବେଗରେ ବାହାରିଲେ।
Verse 2
दुर्योधनस्तु द्विदमारुह्माचलसंनिभम् । छत्रेण प्रियमाणेन वीज्यमानश्न चामरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦୁର୍ୟୋଧନ ପର୍ବତସଦୃଶ ବିଶାଳ ହାତୀ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲା। ତାଙ୍କ ଉପରେ ରାଜଛତ୍ର ଧରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଚାମରରେ ପଖା ଦିଆଯାଉଥିଲା।
Verse 3
न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत् । दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणा: पुनः पुनः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ନ ଯାଅ, ନ ଯାଅ” ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା ମଦ୍ରଦେଶୀ ନାରୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୀରମାନେ ଥମ୍କିଲେ ନାହିଁ; ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଆଗେଇଲେ।
Verse 4
युधिष्ठिरं जिघांसन्त: पाण्डूनां प्राविशन् बलम् । संजय कहते हैं--राजन! मद्रराज शल्यके मारे जानेपर उनके अनुगामी सात सौ वीर रथी विशाल कौरव-सेनासे निकल पड़े। उस समय दुर्योधन पर्वताकार हाथीपर आरूढ़ हो सिरपर छत्र धारण किये चामरोंसे वीजित होता हुआ वहाँ आया और “न जाओ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହେ ମହାରାଜ, ସେ ଶୂରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମନ ଦୃଢ଼ କରି ଆଗେଇଲେ; ପତିତ ନେତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଶୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଚାଳିତ କଲା।
Verse 5
श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶଲ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ—ଏହା ଶୁଣି କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ମହାରଥୀ ଅର୍ଜୁନ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର ଓ ରଥର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ପୂରି ଧର୍ମପକ୍ଷକୁ ସହାୟତା କରିବାକୁ ସେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 6
मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथै: । आजगाम ततः: पार्थों गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
ତାପରେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମଦ୍ରଦେଶୀ ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ସହ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁକୁ ଘୁମାଇ ଘୁମାଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 7
ततोड्र्जुनश्व भीमश्न माद्रीपुत्री च पाण्डवी
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମ, ଏବଂ ମାଦ୍ରୀଜାତ ପାଣ୍ଡବୀ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ (ଆଗେଇଲେ/ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ)।
Verse 8
सात्यकिश्न नरव्याप्रो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश: । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पञ्चाला: सह सोमकै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନରବ୍ୟାଘ୍ର ସାତ୍ୟକି, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଶିଖଣ୍ଡୀ—ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ସୋମକ ବୀରମାନଙ୍କ ସହ—ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 9
युधिष्ठिरं परीप्सन्त: समन्तात् पर्यवारयन् । तदनन्तर अर्जुन, भीमसेन, माद्रीपुत्र पाण्डुकुमार नकुल, सहदेव, पुरुषसिंह सात्यकि, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, धृष्टद्युम्म, शिखण्डी, पांचाल और सोमक वीर--इन सबने युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये उन्हें चारों ओरसे घेर लिया || ७-८ ई ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରିବା ଆଶାରେ ଶତ୍ରୁସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲା। ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ, ଭୀମସେନ, ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ନକୁଳ-ସହଦେବ, ନରସିଂହ ସାତ୍ୟକି, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳ-ସୋମକ ବୀରମାନେ—ସମସ୍ତେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରକ୍ଷାବଳୟ ଗଢ଼ିଲେ। ଏଭଳି ସମନ୍ତାତ୍ ପରିବୃତ ପାଣ୍ଡବମାନେ—ପୁରୁଷର୍ଷଭ—ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 10
वृक्षानिव महावाता: कम्पयन्ति सम तावकान्
ଯେପରି ମହାବାତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ କମ୍ପାଇ ଦିଏ, ସେପରି ପାଣ୍ଡବବୀରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସେନାକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ। ଏବଂ ରାଜନ, ଯେପରି ପୂର୍ବବାୟୁ ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ, ସେପରି ସେହି ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ପାଣ୍ଡବସେନାରେ ମଧ୍ୟ ହଲଚଲ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 11
पुरोवातेन गड़ेव क्षोभ्यमाणा महानदी । अक्षोभ्यत तदा राजन् पाण्डूनां ध्वजिनी ततः
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ, ପୂର୍ବବାୟୁରେ କ୍ଷୋଭିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସହଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡୁମାନଙ୍କ ଧ୍ୱଜିନୀ (ସେନା) ମଧ୍ୟ (ଶେଷେ) ଅକମ୍ପିତ ରହିଲା।
Verse 12
प्रस्कन्द्य सेनां महतीं महात्मानो महारथा: । बहवश्नुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହି ବିଶାଳ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ମହାତ୍ମା ମହାରଥୀମାନେ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ସେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର କେଉଁଠି?”
Verse 13
धृष्टद्ुम्नो5थ शैनेयो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश:
ତାପରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶୈନେୟ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର—ସମସ୍ତେ—ଏକାସାଥି ଆଗେଇଲେ।
Verse 14
पज्चालाक्ष महावीर्या: शिखण्डी च महारथ: । *धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके सभी पुत्र, महापराक्रमी पांचाल और महारथी शिखण्डी --ये सब कहाँ हैं?' ।। एवं तान् वादिन: शूरान् द्रौपदेया महारथा:
‘ମହାବୀର୍ୟ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ, ମହାରଥୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାତ୍ୟକି ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ରମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କେଉଁଠି?’ ଏଭଳି କହି ସେ ସେଇ ଶୂରମାନଙ୍କୁ—ଦ୍ରୌପଦେୟ ମହାରଥମାନଙ୍କୁ—ଉଲ୍ଲେଖ କରୁଥିଲା।
Verse 15
चक्रै्विमथितै: केचित् केचिच्छिन्नैर्महाध्वजै:
କେହି ରଥଚକ୍ରରେ ଚକ୍କରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଆଉ କେହି ମହାଧ୍ୱଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 16
आलोक्य पाण्डवान् युद्धे योधा राजन् समन्ततः
ହେ ରାଜନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେଇ ଯୋଧାମାନେ…
Verse 17
दुर्योधनश्न तान् वीरान् वारयामास सान्त्वयन्
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସେଇ ବୀରମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
Verse 18
ततो गान्धारराजस्य पुत्र: शकुनिरब्रवीत्,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टादशो5ध्याय:
ତେବେ ଗାନ୍ଧାରରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକୁନି କହିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଶଲ୍ୟପର୍ବର ସଂକୁଳ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 19
दुर्योधनं महाराज वचन वचनक्षम: । महाराज! तब प्रवचनपटु गान्धारराजपुत्र शकुनिने दुर्योधनसे यह बात कही-- ।। १८ *॥ कि नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତେବେ ବାକ୍ୟ-ପ୍ରତିବାକ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ପ୍ରବଚନପଟୁ ଗାନ୍ଧାରରାଜପୁତ୍ର ଶକୁନି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆମେ ଦେଖିଦେଖି ରହିବାବେଳେ ମଦ୍ରମାନଙ୍କ ବଳ କି ନଶିଯିବ?”
Verse 20
सहितैश्नापि योद्धव्यमित्येष समय: कृत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ସମ୍ମତି ହୋଇଛି ଯେ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ରହି ଘନ ଗଠନରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ।”
Verse 21
अथ कस्मात् परानेव घ्नतो मर्षयसे नृप । “यह शपथ ली जा चुकी है कि “हम सब लोग एक साथ होकर लड़ें।” नरेश्वर! ऐसी दशामें शत्रुओंको अपनी सेनाका संहार करते देखकर भी तुम क्यों सहन करते हो?” ।।
“ହେ ନୃପ! ଶତ୍ରୁମାନେ ଆମ ସେନାକୁ ସଂହାର କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି ସହୁଛ?” ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲେ—“ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋ କଥା ମାନିଲେ ନାହିଁ।”
Verse 22
एते विनिहता: सर्वे प्रस्कन्ना: पाण्डवाहिनीम् । दुर्योधनने कहा--मैंने पहले ही इन्हें बहुत मना किया था, परंतु इन लोगोंने मेरी बात नहीं मानी और पाण्डवसेनामें घुसकर ये प्राय: सब-के-सब मारे गये ।।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲେ—“ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାଭିତରକୁ ଧାଇ ପସିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏମାନେ ସବୁ ନିହତ ହେଲେ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ମନା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋ କଥା ମାନିଲେ ନାହିଁ।” ଶକୁନି କହିଲେ—“ଅମର୍ଷରେ ଉତ୍ତେଜିତ ବୀରମାନେ ରଣରେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶାସନ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।”
Verse 23
अलं क्रोद्धुमथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम् । याम: सर्वे च सम्भूय सवाजिरथकुज्जरा:
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—“ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏହା ଉପେକ୍ଷା କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ। ଆସ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ଗଜ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିବା।”
Verse 24
परित्रातुं महेष्वासान् मद्रराजपदानुगान् । अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नूप
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—“ହେ ନୃପ! ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମହାଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ମହା ପ୍ରୟତ୍ନ ଓ ସତର୍କତା ସହ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରିବା।”
Verse 25
शकुनि बोला--नरेश्वर! युद्धस्थलमें रोषामर्षके वशीभूत हुए वीर स्वामीकी आज्ञाका पालन नहीं करते हैं; वैसी दशामें इनपर क्रोध करना उचित नहीं है। यह इनकी उपेक्षा करनेका समय नहीं है। हम सब लोग एक साथ हो मद्रराजके महाधनुर्धर सेवकोंकी रक्षाके लिये हाथी
ଶକୁନି କହିଲା—“ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ରୋଷ ଓ ଅମର୍ଷର ବଶୀଭୂତ ହୋଇଥିବା ବୀରମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ଏହା ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ସମୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ମହାଧନୁର୍ଧର ସେବକମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥ ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହେବା, ଏବଂ ମହା ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରିବା।” ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି ଯେଉଁଠାରେ ସେନା ଥିଲା ସେଠାକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ; ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବା ରାଜା ସେ ସମୟରେ ମହାବଳରେ ଘେରା ଥିଲେ।
Verse 26
हत विद्धयत गृह्नलीत प्रहरध्वं निकृन्तत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ପଡିଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କର; ବିଦ୍ଧ କର; ଧରିନେ; ପ୍ରହାର କର; କାଟି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କର।”
Verse 27
पाण्डवास्तु रणे दृष्टवा मद्रराजपदानुगान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ରଣଭୂମିରେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ପଦାନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି…”
Verse 28
ते मुहूर्ताद रणे वीरा हस्ताहस्ति विशाम्पते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ, ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ରଣଭୂମିରେ ସେ ବୀରମାନେ ପରସ୍ପର ନିକଟକୁ ଆସି ହାତୋହାତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 29
निहताः: प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगा: । प्रजानाथ! वे मद्रराजके अनुगामी वीर रणभूमिमें दो ही घड़ीके भीतर हाथों-हाथ मारे गये दिखायी दिये ।। ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣକାରୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖାଗଲେ। ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ସେଇ ଅନୁଗାମୀ ବୀରମାନେ ରଣଭୂମିରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ହାତୋହାତ ଯୁଦ୍ଧରେ କାଟି ପକାଯାଇଥିଲେ। ପରେ ଆମ ସେନା ଅଗ୍ରସର ହେବା ସହ, ତୀବ୍ରବେଗୀ ମଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 30
उत्थितानि कबन्धानि समदृश्यन्त सर्वश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସବୁଦିଗରେ ଉଠିଥିବା କବନ୍ଧମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 31
पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम् । सब ओर कबन्ध खड़े दिखायी दे रहे थे और सूर्यमण्डलके बीचसे वहाँ बड़ी भारी उल्का गिरी ।। रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्न निहतैश्व महारथै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଭେଦି ଏକ ବିଶାଳ ଉଲ୍କା ପତିତ ହେଲା। ସବୁଦିଗରେ କବନ୍ଧ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଭଙ୍ଗା ରଥ, ଭଗ୍ନ ଯୁଗ ଓ ଅକ୍ଷ, ଏବଂ ନିହତ ମହାରଥୀମାନେ ରଣଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ।
Verse 32
वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्तत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଯୁଗରେ ଯୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ାମାନେ ପବନବେଗରେ ଧାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 33
भग्नचक्रान् रथान् केचिदहरंस्तुरगा रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଅଶ୍ୱ ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଚକ୍ରବାହି ରଥମାନଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଗଲେ।
Verse 34
तत्र तत्र व्यदृश्यन्त योक्त्रै: श्लिष्टा: सम वाजिन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଠି ସେଠି ଯୋକ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଅଶ୍ୱମାନେ ସମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 35
रथिन: पतमानाश्ष दृश्यने सम नरोत्तमा: | गगनात् प्रच्युता: सिद्धा: पुण्यानामिव संक्षये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ସେ ନରୋତ୍ତମ ରଥୀମାନେ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ହେଲେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଗଗନରୁ ଖସିପଡ଼ିବା ପରି।
Verse 36
जहाँ-तहाँ जोतोंसे जुड़े हुए घोड़े और नरश्रेष्ठ रथी गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो सिद्ध (पुण्यात्मा) पुरुष पुण्यक्षय होनेपर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े हों ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏଠି ସେଠି ଯୋକ୍ତ୍ରରେ ଜଡିତ ଅଶ୍ୱମାନେ ଓ ନରୋତ୍ତମ ରଥୀମାନେ ପତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ହେଲେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଗଗନରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଖସିପଡ଼ିବା ପରି। ଏବଂ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ସେଇ ଶୂରମାନେ ନିହତ ହେବା ପରେ, ଆମେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସୁଛୁ ବୋଲି ଦେଖି, ଜୟାଭିଲାଷୀ ପାଣ୍ଡବ ମହାରଥୀମାନେ ଶଙ୍ଖନାଦ କରି, ବାଣମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦରବ ପ୍ରସାରିତ କରି, ମହାବେଗରେ ଆମକୁ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 37
अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृद्धा: प्रहारिण: । बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनिः:स्वनै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଜୟଲୋଭୀ ଓ ପ୍ରହାରରେ ଉଗ୍ର ସେମାନେ ମହାବେଗରେ ଆମ ପାଖକୁ ଅଭିମୁଖୀ ହେଲେ; ଶଙ୍ଖନିଃସ୍ୱନ ସହ ବାଣମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦରବ ମିଶାଇ ଦିଗନ୍ତକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଦେଲେ।
Verse 38
अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्ष्यप्रहारिण: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान प्रचुक्तुशु:,हमारे पास पहुँचकर लक्ष्य वेधनेमें सफल और प्रहारकुशल पाण्डव-सैनिक अपने धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
ପୁନର୍ବାର ଆମ ପାଖକୁ ଆସି, ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରହାରେ କୁଶଳ ପାଣ୍ଡବ ଯୋଧାମାନେ ଧନୁଷ ହଲାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ସିଂହନାଦ କଲେ।
Verse 39
ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत् । मद्रराजं च समरे दृष्टवा शूरं निपातितम्
ତେବେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ସମରରେ ସେଇ ଶୂର ମଦ୍ରରାଜ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି (ସମସ୍ତେ ବିଚଳିତ ହେଲେ)।
Verse 40
दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत् पराड्मुखम् | मद्रराजकजी वह विशाल सेना मारी गयी तथा शूरवीर मद्रराज शल्य पहले ही समरभूमिमें धराशायी किये जा चुके हैं, यह सब अपनी आँखों देखकर दुर्योधनकी सारी सेना पुनः पीठ दिखाकर भाग चली ।।
ମହାରାଜ! ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ସେନା ନିହତ ଓ ଶୂର ଶଲ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପତିତ—ଏ ସବୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖି ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନା ପୁନର୍ବାର ପିଠ ଦେଖାଇ ପଳାଇଲା। ବିଜୟୋତ୍ସାହରେ ଉଲ୍ଲସିତ ଦୃଢ଼ଧନୁର୍ଧର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ କୌରବସେନା ଭୟାକୁଳ ହୋଇ, ଭ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇଗଲା।
Verse 43
धनु:शब्दं महत् कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवै: । महाराज! उन शूरवीरोंने युद्ध करनेका दृढ़ निश्चय कर लिया था, अतः धनुषकी गम्भीर टंकार करके पाण्डवोंके साथ संग्राम आरम्भ कर दिया
ମହାରାଜ! ସେଇ ଶୂରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଧନୁଷର ଗମ୍ଭୀର ଟଙ୍କାର କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 63
पूरयन् रथघोषेण दिश: सर्वा महारथ: । शल्य मारे गये और मद्रराजका प्रिय करनेमें लगे हुए मद्रदेशीय महारथियोंने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको पीड़ित कर रखा है; यह सुनकर कुन्तीपुत्र महारथी अर्जुन गाण्डीव धनुषकी टंकार करते और रथके गम्भीर घोषसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए वहाँ आ पहुँचे
ମହାରଥୀ ଅର୍ଜୁନ ରଥର ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। କାରଣ ଶଲ୍ୟ ନିହତ ହେବା ପରେ ମଦ୍ରଦେଶୀୟ ମହାରଥୀମାନେ—ନିଜ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ଉତ୍ସାହରେ—ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର କରି ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଧାଇ ଆସିଲେ।
Verse 96
क्षोभयन्ति सम तां सेनां मकरा: सागरं यथा | युधिष्ठिरको सब ओरसे घेरकर खड़े हुए पुरुषप्रवर पाण्डव उस सेनाको उसी प्रकार क्षुब्ध करने लगे, जैसे मगर समुद्रको
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁରୁଷପ୍ରବର ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେହି ସେନାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି, ଯେପରି ମକରମାନେ ସାଗରକୁ ମଥି ଉତ୍ତାଳ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାହାକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 123
भ्रातरो वास्य ते शूरा दृश्यने नेह केन च । वे बहुसंख्यक महामनस्वी मद्रमहारथी विशाल पाण्डव-सेनाको मथकर जोर-जोरसे पुकार-पुकारकर कहने लगे--“कहाँ है वह राजा युधिष्ठिर? अथवा उसके वे शूरवीर भाई? वे सब यहाँ दिखायी क्यों नहीं देते?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମର ସେହି ଶୂର ଭ୍ରାତାମାନେ ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହନ୍ତି। ବହୁଜନ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ମଦ୍ରରାଜ, ମହାମନା ମହାରଥୀ, ବିଶାଳ ପାଣ୍ଡବସେନାକୁ ମଥି ଦେଇ, ପୁନଃ ପୁନଃ ଜୋରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ସେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର କେଉଁଠି? ତାଙ୍କର ଶୂର ଭ୍ରାତାମାନେ କେଉଁଠି? ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି?”
Verse 143
अभ्यघ्नन् युयुधानश्न मद्रराजपदानुगान् । ऐसी बातें कहते हुए उन मद्रराजके अनुगामी वीर योद्धाओंको द्रौपदीके महारथी पुत्रों और सात्यकिने मारना आरम्भ किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ପଦାନୁଗାମୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ନିହତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେହି ଯୁଦ୍ଧବେଗରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସାତ୍ୟକି ସହ ମିଶି ମଦ୍ରପକ୍ଷୀୟ ବୀରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 156
ते दृश्यन्तेडपि समरे तावका निहताः परै: । समरांगणमें आपके वे सैनिक शत्रुओंद्वारा मारे जाने लगे। कुछ योद्धा छिन्न-भिन्न हुए रथके पहियों और कुछ कटे हुए विशाल ध्वजोंके साथ ही धराशायी होते दिखायी देने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ସେହି ସେନାନୀମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି ଭଙ୍ଗା ରଥଚକ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଆଉ କେହି କଟା ମହାଧ୍ୱଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖାଗଲେ।
Verse 163
वार्यमाणा ययुर्वेगात् पुत्रेण तव भारत । राजन्! भरतनन्दन! वे योद्धा युद्धमें सब ओर फैले हुए पाण्डवोंको देखकर आपके पुत्रके मना करनेपर भी वेगपूर्वक आगे बढ़ गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତୁମ ପୁତ୍ର ରୋକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବେଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ରାଜନ, ଭରତନନ୍ଦନ! ସମରରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ଦେଖି, ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିଷେଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆବେଗରେ ଆଗକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 176
न चास्य शासन केचित्तत्र चक्रुर्महारथा: । दुर्योधनने उन वीरोंको सान्त्वना देते हुए बहुत मना किया, किंतु वहाँ किन्हीं महारथियोंने उसकी इस आज्ञाका पालन नहीं किया
ସେଠାରେ କୌଣସି ମହାରଥୀ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କଲେ ନାହିଁ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସେହି ବୀରମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ବହୁତ ରୋକିଲେ; ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧାବେଶରେ କେହି ତାଙ୍କ କଥା ମାନିଲେ ନାହିଁ।
Verse 193
न युक्तमेतत् समरे त्वयि तिष्ठति भारत । “भारत! हमलोगोंके देखते-देखते मद्रदेशकी यह सेना क्यों मारी जाती है? तुम्हारे रहते ऐसा कदापि नहीं होना चाहिये
ହେ ଭାରତ! ତୁମେ ସମରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ିଥିବାବେଳେ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ଆମ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ମଦ୍ରଦେଶର ସେନା କିପରି ନିହତ ହେବ? ତୁମେ ଥିବାବେଳେ ଏପରି କଦାପି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 253
प्रययौँ सिंहनादेन कम्पयन्निव मेदिनीम् | संजय कहते हैं--राजन्! ऐसा विचारकर सब लोग वहीं गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏପରି ଭାବି ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ସେନା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଶକୁନି ଏମିତି କହିବା ସହିତ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ସିଂହନାଦ କରି, ଯେନେ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 263
इत्यासीत् तुमुल: शब्दस्तव सैन्यस्य भारत । भारत! उस समय आपकी सेनामें “मार डालो, घायल करो, पकड़ लो, प्रहार करो और टुकड़े-टुकड़े कर डालो” यह भयंकर शब्द गूँज रहा था
ହେ ଭାରତ! ସେ ସମୟରେ ତୁମ ସେନାରେ ଭୟଙ୍କର ତୁମୁଳ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା—“ମାରିଦିଅ, ଆହତ କର, ଧରିନିଅ, ପ୍ରହାର କର, ଟୁକୁଡ଼ା-ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦିଅ”—ଏହି ଘୋର ନାଦ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା।
Verse 273
सहितानभ्यवर्तन्त गुल्ममास्थाय मध्यमम् | रणभूमिमें मद्रराजके सेवकोंको एक साथ धावा करते देख पाण्डवोंने मध्यम गुल्म (सेना)-का आश्रय ले उनका सामना किया
ରଣଭୂମିରେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏକସାଥି ଗୁଚ୍ଛ ହୋଇ ଧାବା କରୁଥିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟମ ଗୁଲ୍ମ (ମଧ୍ୟ ବ୍ୟୂହ) ଆଶ୍ରୟ କରି ସେହି ଆକ୍ରମଣକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ମୁକାବିଲା କଲେ।
Verse 296
हृष्ा: किलकिलाशब्दमकुर्वन् सहिता: परे । वहाँ हमारे पहुँचते ही मद्रदेशके वे वेगशाली वीर कालके गालमें चले गये और शत्रुसैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो एक साथ किलकारियाँ भरने लगे
ଆମେ ପହଞ୍ଚିବାମାତ୍ରେ ମଦ୍ରଦେଶର ସେ ବେଗଶାଳୀ ବୀରମାନେ ଯେନ କାଳର ଗଳାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଶତ୍ରୁସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏକସାଥିରେ କିଲକିଲା ଧ୍ୱନି କଲା।
Verse 313
अश्वैर्निपतितैश्वैव संछन्नाभूद् वसुन्धरा । टूटे-फूटे रथों, जूओं और धुरोंसे, मारे गये महारथियोंसे तथा धराशायी हुए घोड़ोंसे भूमि ढक गयी थी
ପତିତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଢାକିଗଲା; ଭଙ୍ଗା ରଥ, ଯୁଗ ଓ ଧୁରର ଖଣ୍ଡ, ଏବଂ ହତ ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରଣଭୂମି ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 326
अदृश्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे | महाराज! वहाँ समरांगणमें बहुत-से योद्धा जूएमें बँधे हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा इधर-उधर ले जाये जाते दिखायी देते थे
ମହାରାଜ! ସେଇ ରଣଭୂମିରେ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଗ ଓ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ଅବସ୍ଥାରେ, ବାୟୁବେଗୀ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଦିକ-ସେଦିକ ଟାଣିନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 333
रथार्ध केचिदादाय दिशो दश विबशभ्रमु: । कुछ घोड़े रणभूमिमें टूटे पहियोंवाले रथोंको लिये जा रहे थे और कितने ही अश्व आधे ही रथको लेकर दसों दिशाओंमें चक्कर लगाते थे
କିଛି ଅଶ୍ୱ ରଣଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗା ଚକ୍ରବାହୀ ରଥକୁ ଟାଣିନେଉଥିଲେ; ଆଉ କେତେକ ଘୋଡ଼ା ଅର୍ଧ ରଥ ନେଇ ଦଶଦିଗରେ ବିବଶ ହୋଇ ଘୂରୁଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
The tension is between survival-driven flight and duty-bound steadiness: whether warriors should disperse to avoid immediate danger or remain disciplined, accepting risk as part of kṣatriya obligation and collective responsibility.
He argues that cohesion and resolve are strategically and ethically superior to panic: since death is inevitable for all, a controlled stand aligned with kṣatra-dharma preserves honor, reduces vulnerability, and can restore tactical initiative.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical commentary by depicting how leadership rhetoric and disciplined action shape outcomes within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.