Shloka 45
एते5भवन्नर्जुनतः क्षुद्रसर्पाश्न॒ कर्णत: । महाराज! मुनि, चारण, सिद्ध, गरुड़, पक्षी, रत्न, निधियाँ, उपवेद, उपनिषद्, रहस्य, संग्रह और इतिहास-पुराणसहित सम्पूर्ण वेद, वासुकि, चित्रसेन, तक्षक, मणिक, सम्पूर्ण सर्पगण, अपने वंशजोंसहित कद्रूकी संतानें, विषैले नाग, ऐरावत, सौरभेय और वैशालेय सर्प--ये सब अर्जुनके पक्षमें हो गये। छोटे-छोटे सर्प कर्णका साथ देने लगे || ४१--४४ ई || ईहामृगा व्यालमृगा माड्ल्याश्न मृगद्धिजा:
sañjaya uvāca |
ete ’bhavann arjunataḥ kṣudra-sarpāś ca karṇataḥ ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ନାଗମାନେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଆସିଲେ, ଆଉ କେତେକ ଅନ୍ୟେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଏଭଳି ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦଳଭେଦ ହେଲା—କେହି ଅର୍ଜୁନକୁ, କେହି ରାଧେୟ କର୍ଣ୍ଣକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖି ସହଯୋଗ ବଦଳେ, ଏକ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ନୁହେଁ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the instability of worldly alliances in times of conflict: even natural or supernatural groups split into factions. Ethically, it suggests that power, fear, past enmities, and destiny can drive support, so one should not rely on shifting external backing but on right conduct and clarity of purpose.
Sañjaya reports a sign-like development during the battle context: serpents (nāgas) divide their allegiance—some becoming favorable to Arjuna, while others support Karṇa—indicating a broader atmosphere of omens and factional alignment around the two principal warriors.