Shloka 51
Karṇa’s advance against the Pāṇḍava host; Arjuna’s clash with the Saṃśaptakas (कर्णस्य पाण्डवसेनाप्रवेशः—अर्जुनस्य संशप्तकसंप्रहारः)
एकं च भगवन्तं ते नानारूपमकल्पयन् । आत्मन: प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि,तप उग्र॑ समास्थाय नियमे परमे स्थिता: । उस समय देवताओंने दैत्योंको परास्त कर दिया था, यह हमारे सुननेमें आया है। राजन! दैत्योंके परास्त हो जानेपर तारकासुरके तीन पुत्र ताराक्ष, कमलाक्ष और विद्युन्माली उग्र तपस्याका आश्रय ले उत्तम नियमोंका पालन करने लगे परस्परस्य चापश्यन् सर्वे परमविस्मिता: । उन्होंने एक ही भगवान् शिवको अपनी भावनाके अनुसार अनेक रूपोंमें कल्पित किया। उन परमात्मामें अपने तथा दूसरोंके प्रतिबिम्ब देखे। यह सब देखकर परस्पर दृष्टिपात करके वे सब-के-सब अत्यन्त आश्वर्यचकित हो उठे
ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpam akalpayan | ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇy atha mahātmani | tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ | parasparasya cāpaśyan sarve paramavismitāḥ |
ସେମାନେ ଏକେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ଭାବନାଅନୁସାରେ ନାନା ରୂପରେ କଳ୍ପନା କଲେ। ସେହି ପରମ ମହାତ୍ମାରେ ସେମାନେ ନିଜର ଓ ପରସ୍ପରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ-ରୂପ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ପରସ୍ପର ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ—ଉଗ୍ର ତପ ଆଶ୍ରୟ କରି ପରମ ନିୟମରେ ସ୍ଥିର ଥିଲେ।
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the one divine reality can be conceived in many forms according to the devotee’s mental disposition, and how intense discipline (tapas and niyama) can lead to extraordinary experiences—yet those experiences may also mirror the perceiver’s own nature, prompting awe and self-recognition.
Duryodhana recounts an episode in which ascetics (in context, the asura figures being described) undertake fierce austerities and strict observances; they envision Śiva as one yet multiform, perceive reflective forms within the Supreme, and, seeing this marvel, look at one another in mutual astonishment.