Shloka 19
कर्णपर्व — चतुर्दशोऽध्यायः
Arjuna’s Suppression of the Saṃśaptakas; Kṛṣṇa’s Strategic Admonition; Battlefield Inventory
फिर जैसे मेघ झलकी धाराओंसे पर्वतको ढक-सा देता है, उसी प्रकार भयंकर एवं सैकड़ों बाणोंद्वारा वह भीमसेनको आच्छादित करने लगा; परंतु भीमसेन शत्रुके इस विजयसूचक लक्षणको सहन न कर सके ।। प्रतिचक्रे ततो राजन् पाण्डवो5प्यपसव्यत: । मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च,राजन! पाण्डुपुत्र भीमने भी गत-प्रत्यागत आदि मण्डलभागों (विभिन्न पैंतरों)-में अश्वत्थामाको दाहिने करके बदला चुका लिया
tataḥ yathā meghaḥ jhalakī-dhārābhiḥ parvataṃ ācchādayati, tathā sa bhīmasenaṃ bhayānaka-śata-bāṇaiḥ samantāt ācchādayām āsa; kintu bhīmasenaḥ śatroḥ vijaya-sūcaka-lakṣaṇaṃ soḍhuṃ na śaśāka. praticakre tato rājan pāṇḍavo 'py apasavyataḥ; maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gata-pratyāgateṣu ca, rājan, pāṇḍuputro bhīmaḥ aśvatthāmānaṃ dakṣiṇīkṛtya pratyavartata.
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ଜଳଧାରାରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ମେଘ ପର୍ବତକୁ ଢାକିଦିଏ, ସେପରି ସେ ଶତଶତ ଭୟଙ୍କର ବାଣରେ ଭୀମସେନକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲା; କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁର ଏହି ବିଜୟସୂଚକ ଲକ୍ଷଣକୁ ଭୀମ ସହିପାରିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ, ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡବ ଭୀମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଚକ୍ର କଲା—ମଣ୍ଡଳବିଭାଗ ଓ ଗତ-ପ୍ରତ୍ୟାଗତ ପैंତରାରେ ଘୁରି—ଅପସବ୍ୟ ହୋଇ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାକୁ ନିଜ ଦକ୍ଷିଣରେ କରି, ସେହିପରି ପ୍ରତିଦାନ ଦେଲା।
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid war, the verse highlights the warrior ethic of not tolerating an opponent’s triumphant dominance: Bhima refuses to accept the enemy’s ‘victory-sign’ and responds with disciplined tactical counter-maneuvers rather than despair.
Ashvatthama overwhelms Bhima with a dense volley of arrows, likened to a cloud covering a mountain. Bhima then retaliates, employing circular wheeling movements (maṇḍala), advances and retreats (gata-pratyāgata), and a positional turn that keeps Ashvatthama to his right (dakṣiṇīkṛtya), thereby reversing the pressure.