Shloka 513
Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी, जो प्रलयकालकी नदीके समान डरावनी प्रतीत होती थी। उसमें पैदल मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथियोंको बिछाकर मानो पुल तैयार किया गया था, बाणोंकी वर्षा ही नौकाके समान जान पड़ती थी। केश सेवार और घासके समान जान पड़ते थे। उस भयंकर नदीसे रक्त-प्रवाहकी ही तरंगें उठ रही थीं। कटी हुई अँगुलियाँ छोटी-छोटी मछलियोंके समान जान पड़ती थीं। हाथी, घोड़े और रथोंकी सवारी करनेवाले राजकुमारोंके शरीरोंसे बहनेवाले रक्तसे लबालब भरी हुई उस नदीको अर्जुनने स्वयं प्रकट किया था। उसमें हाथियोंकी लाशें व्याप्त हो रही थीं
sañjaya uvāca | dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāś ca rathasādinām |
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦେହରୁ, ଏବଂ ହାତୀ-ଆରୋହୀ ଓ ରଥାରୋହୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତରେ ଅର୍ଜୁନ ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତନଦୀ ପ୍ରବାହିତ କରିଦେଲେ; ଯାହା ପ୍ରଳୟକାଳର ନଦୀ ପରି ଭୟାବହ ଲାଗୁଥିଲା। ତାହାରେ ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ପଡ଼ି ଯେନେ ପୁଲ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା; ଅବିରତ ବାଣବର୍ଷା ନୌକା ପରି ଦିଶୁଥିଲା। କେଶ ଓ ଛିନ୍ନ ଆଭୂଷଣ ଶୈବାଳ-ଘାସ ପରି ଭାସୁଥିଲା; ରକ୍ତପ୍ରବାହର ତରଙ୍ଗମାନେ ଉଠୁଥିଲେ; ଏବଂ କଟା ଆଙ୍ଗୁଳି ଛୋଟ ମାଛ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ରକ୍ତନଦୀ ସର୍ବତ୍ର ହାତୀମୃତଦେହରେ ଭରିଥିଲା।
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the grim cost of war even when fought under kṣatriya-dharma: heroic prowess can be awe-inspiring, yet it manifests as vast suffering and impermanence. The ethical tension is implicit—duty-driven combat produces catastrophic human loss.
Sanjaya describes Arjuna’s devastating assault: so many warriors and mounts fall that their blood is poetically imagined as a terrifying river, with bodies forming a ‘bridge’ and arrows likened to boats—an epic simile conveying the scale of slaughter.