Adhyaya 93
द्रोण–सात्यकि-युद्धम् (Droṇa–Sātyaki Engagement)
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṃprahāra (Strategic Engagement Episode)
Sañjaya describes an intense, publicly witnessed duel between Droṇa and Sātyaki. Droṇa first strikes Sātyaki with three iron arrows to the forehead, then increases pressure with successive volleys likened to thunder. Sātyaki counters by cutting incoming arrows in flight, retaliating with dense showers, and directly striking Droṇa, his banner, and his charioteer. Droṇa responds by wounding Sātyaki heavily, damaging the opposing bow, and countering thrown weapons (gadā, śakti), including a spear that fails to reach its intended target and instead pierces the chariot and falls to the earth. After Droṇa’s charioteer is struck and becomes incapacitated, Sātyaki performs an exceptional act by taking the reins himself while continuing combat. He then kills Droṇa’s driver and drives away the horses, causing Droṇa’s chariot to move erratically in many circles. Observing the disruption, surrounding warriors redirect toward Droṇa’s position, and the broader formation shows renewed disorder. The chapter closes with Droṇa re-stabilizing near the formation’s gateway and standing with intensified resolve, portrayed through fire-and-sun metaphors that emphasize command persistence amid tactical chaos.
Chapter Arc: दुःशासन की सेना के पराभव के बाद रणभूमि का धूल-धुआँ अभी बैठा भी नहीं कि अर्जुन, कृष्ण की अनुमति लेकर, चक्रव्यूह के मुहाने पर स्थित आचार्य द्रोण के सम्मुख जा खड़ा होता है—मानो समय स्वयं द्वार पर दस्तक दे रहा हो। → अर्जुन हाथ जोड़कर द्रोण से ‘स्वस्ति’ और ‘कल्याण’ की याचना करता है—वह दुर्भेद्य सेना-समूह में प्रवेश चाहता है, क्योंकि सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध का संकल्प उसके सिर पर अग्नि-सा धधक रहा है। द्रोण, व्यूह-रक्षक के रूप में, उसे रोकने को तत्पर होते हैं; दोनों ओर से बाण-वर्षा बढ़ती जाती है। → द्रोण अर्जुन के बाण काटते हुए विष और अग्नि के समान तेजस्वी शरों से कृष्ण और अर्जुन—दोनों को घायल करते हैं; फिर सात सौ, फिर हजार, फिर असंख्य अनिवर्तनीय बाणों की धारा से पाण्डव-सेना को छिन्न-भिन्न करते हैं। उसी क्षण वासुदेव अर्जुन को चेताते हैं—‘पार्थ, काल-व्यय न हो’; लक्ष्य द्रोण नहीं, जयद्रथ है। → कृष्ण की नीति-धुरी पर अर्जुन द्रोण को ‘उत्सृज्य’—अर्थात् उनसे उलझे बिना—आगे बढ़ने का निश्चय करता है: यह अध्याय ‘द्रोणातिक्रम’ बन जाता है, जहाँ वीरता का अर्थ केवल जीतना नहीं, समय के भीतर सही लक्ष्य तक पहुँचना है। → द्रोण के प्रचण्ड प्रतिरोध को पार कर अर्जुन आगे बढ़ता है, पर आगे अनेक रथी-समूह (शूरसेन, शिबि, केकय आदि) रोग-निवारक चिकित्सा की भाँति उसे रोकने को उठ खड़े होते हैं—क्या सूर्यास्त से पहले मार्ग खुलेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुःशासनकी सेनाका पराभवविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। अपन का छा | अड-#-रू- एकनवतितमो<ध्याय: अर्जुन और द्रोणाचार्यका वार्तालाप तथा युद्ध एवं द्रोणाचार्यको छोड़कर आगे बढ़े हुए अर्जुनका कौरव- सैनिकोंद्वारा प्रतिरोध संजय उवाच दुःशासनबल हत्वा सव्यसाची महारथ: । सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଦୁଃଶାସନର ସେନାବଳକୁ ସଂହାର କରି ସବ୍ୟସାଚୀ ମହାରଥୀ ଅର୍ଜୁନ, ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 2
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । कृताञ्जलिरिदं वाक््यं कृष्णस्यानुमते5ब्रवीत्
ତାପରେ ବ୍ୟୂହର ମୁହାଣରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 3
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टूं दुर्भिदां चमूम्
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଶିବଭାବରେ ମୋର କଳ୍ୟାଣ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ କହି ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ ସେନାବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 4
भवान् पितृसमो महां धर्मराजसमोडपि च । तथा कृष्णसमश्वैव सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“आप मेरे लिये पिता पाण्डु, भ्राता धर्मराज युधिष्ठिर तथा सखा श्रीकृष्णके समान हैं। यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ପିତା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମାନ, ଭ୍ରାତା ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମାନ, ଏବଂ ସଖା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମାନ। ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।
Verse 5
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयानघ । तथाहमपि ते रक्ष्य: सदैव द्विजसत्तम,“तात! निष्पाप द्विजश्रेष्ठ! जैसे अश्वत्थामा आपके लिये रक्षणीय हैं, उसी प्रकार मैं भी सदैव आपसे संरक्षण पानेका अधिकारी हूँ
ତାତ! ନିଷ୍ପାପ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷଣୀୟ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାର ଅଧିକାରୀ।
Verse 6
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे । निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ନିହନ୍ତୁ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ପ୍ରଭୋ! ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 7
संजय उवाच एवमुक्तस्तदाचार्य: प्रत्युवाच स्मयन्निव । मामजित्वा न बीभत्सो शक््यो जेतुं जयद्रथ:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଆଚାର୍ୟ ମନେ ମନେ ମନ୍ଦ ହସିଥିବା ପରି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ବୀଭତ୍ସ! ମୋତେ ଅଜିତ କରି ନ ଥିଲେ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଜିତିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।”
Verse 8
संजय कहते हैं--महाराज! अर्जुनके ऐसा कहनेपर उस समय द्रोणाचार्यने उन्हें हँसते हुए-से उत्तर दिया--'अर्जुन! मुझे पराजित किये बिना जयद्रथको जीतना असम्भव है! ७ |। एतावदुक्त्वा तं द्रोण: शरब्रातैरवाकिरत् । सरथाश्चथध्वजं ती&णै: प्रहसन् वै ससारथिम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଅର୍ଜୁନ ଏପରି କହିବା ସହିତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଉପହାସମିଶ୍ରିତ ହାସରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଅର୍ଜୁନ! ମୋତେ ପରାଜିତ କରିନଥିଲେ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଜିତିବା ଅସମ୍ଭବ।” ଏତେ କହି ଦ୍ରୋଣ ହସିହସି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣବର୍ଷା କଲେ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି।
Verse 9
ततोड्र्जुन:ः शर्रातान् द्रोणस्थावार्य सायकैः । द्रोणमभ्यद्रवद् बाणै्घोररूपैर्महत्तरै:,तब अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यके बाण-समूहोंका निवारण करके बड़े-बड़े भयंकर बाणोंद्वारा उनपर आक्रमण किया
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାକୁ ନିବାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ବିଶାଳ ବାଣମାନେ ନେଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 10
विव्याध चरणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते | क्षत्रधर्म समास्थाय नवभि: सायकै: पुन:,प्रजानाथ! उन्होंने द्रोणाचार्यका समादर करते हुए क्षत्रियधर्मका आश्रय ले पुनः नौ बाणोंद्वारा उनके चरणोंमें आघात किया
ପ୍ରଜାନାଥ! ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଅର୍ଜୁନ ପୁନର୍ବାର ନଅଟି ବାଣରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 11
तस्येषूनिषुभिश्कित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ । विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभि: कृष्णपाण्डवौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ଅମ୍ବବର୍ଷାରେ ତାଙ୍କ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଫେଲିଲେ; ପରେ ବିଷ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିତ ଭଳି ଲାଗୁଥିବା ବାଣଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ)—ଦୁହେଁକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 12
द्रोणाचार्यने अपने बाणोंद्वारा अर्जुनके उन बाणोंको काटकर प्रज्वलित विष एवं अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंको घायल कर दिया ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଫେଲି, ବିଷ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ତେଜସ୍ବୀ ବାଣରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ—ଦୁହେଁକୁ ଆହତ କଲେ। ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ଫାଲ୍ଗୁନ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମାତ୍ରେ, ଅଦମ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 13
द्रोण: शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପରାକ୍ରମୀ ଦ୍ରୋଣ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ନହୋଇ ନିଜ ଶରଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 14
अर्जुनं च शरैवीर: स्मयमानो5भ्यवाकिरत् । एतस्मिन्नन्तरे पार्थ: सज्यं कृत्वा महद् धनु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବୀର ଦ୍ରୋଣ ହସିହସି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରେ ଶରବୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ଆବୃତ କରିଦେଲେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାର୍ଥ ନିଜ ମହାଧନୁଷକୁ ଶୀଘ୍ରେ ସଜ୍ଜ କଲେ।
Verse 15
विशेषयिष्यन्नाचार्य सर्वास्त्रविदुषां वर: । मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकमिव द्रुतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ଶୀଘ୍ରେ ଛଅଶେ ଶର ଛାଡ଼ିଲେ—ମନେ ହେଲା ଯେନ ଏକମାତ୍ର ଶର।
Verse 16
पुन: सप्तशतानन्यान् सहस््रन॑ चानिवर्तिन: । चिक्षेपायुतशश्नान्यांस्ते5घ्नन् द्रोणस्प तां चमूम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁଣି ସେ ଆଉ ସାତଶେ ଶର, ତାପରେ ପ୍ରତିହତ ହେବା ନଥିବା ଏକ ହଜାର ଶର ଛାଡ଼ିଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ସେ ଦଶ-ଦଶ ହଜାର କରି ଅନେକ ଶରବୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଶରମାନେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେହି ସେନାକୁ ସଂହାର କରିଦେଲେ।
Verse 17
तै: सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना । मनुष्यवाजिमातज्ज विद्धा: पेतुर्गतासव:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରୀତିରେ ନିପୁଣ, ମହାବଳୀ ଓ କୃତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ସେଇ ଶରମାନେ ବିଦ୍ଧ କରିବାରୁ ଅନେକ ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ପ୍ରାଣଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 18
विसूताश्वध्वजा: पेतु: संछिन्नायुधजीविता: । रथिनो रथमुख्येभ्य: सहसा शरपीडिता:
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅନେକ ରଥୀ ହଠାତ୍ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସାରଥି, ଅଶ୍ୱ ଓ ଧ୍ୱଜ ନଷ୍ଟ; ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ହରାଗଲା।
Verse 19
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वजानिलहुताशनै: । तुल्यरूपा गजाः: पेतुर्गियग्राम्बुदवेश्मनाम्
ଯେଉଁଠାରେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରହାର, ରଣବାୟୁ ଓ ଦାହକ ଅଗ୍ନି ଦେହକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଛିଟକାଇ ଓ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିଲା, ସେଠାରେ ହାତୀମାନେ ଢେରେ ଢେରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଭେଦହୀନ—ମନେ ହେଲା ପର୍ବତ, ଗ୍ରାମ, ମେଘ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଏକାସାଥି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା।
Verse 20
वज्रके आघातसे चूर-चूर हुए पर्वतों, वायुके द्वारा संचालित हुए भयंकर बादलों तथा आगममें जले हुए गृहोंके समान रूपवाले बहुत-से हाथी धराशायी हो रहे थे ।।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣରେ ହତ ହୋଇଥିବା ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଘୋଡ଼ା ରଣଭୂମିରେ ସେହିପରି ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯେପରି ହିମବତର ଢାଳରେ ବର୍ଷାଜଳର ଆଘାତରେ ଅନେକ ହଂସ ପଡ଼ି ରହିଥାନ୍ତି।
Verse 21
रथाश्वद्विपपत्त्योधा: सलिलौघा इवाद्धभुता: । युगान्तादित्यरश्म्याभै: पाण्डवास्त्रशरैर्हता:
ପ୍ରଳୟକାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସମାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତେଜସ୍ବୀ ବାଣରେ ହତ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତିମାନଙ୍କ ଦଳ—ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଳପ୍ରବାହ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 22
त॑ पाण्डवादित्यशरांशुजालं कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम् । स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगै: प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन्
ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରମୁଖ କୁରୁବୀରମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବ-ଆଦିତ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣ-ରୂପ କିରଣଜାଲକୁ ଦ୍ରୋଣ-ରୂପୀ ମେଘ ନିଜ ଶରବୃଷ୍ଟିର ବେଗରେ ସେହିପରି ଆଛାଦିତ କଲେ, ଯେପରି ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଢାକିଦିଏ।
Verse 23
अथात्यर्थ विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना । आजलेने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम्,तत्पश्चात् शत्रुओंके प्राण लेनेवाले एक नाराचका प्रहार करके द्रोणाचार्यने अर्जुनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ତାପରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣଶ୍ୱାସ ହରଣକାରୀ ନାରାଚ ବାଣରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ଆଘାତ କରି, ଗଭୀର ଓ ଘୋର ଆଘାତ ଦେଲେ।
Verse 24
स विद्वलितसर्वाड्: क्षितिकम्पे यथाचल: । धेर्यमालम्ब्य बीभत्सुद्रोणं विव्याध पत्रिभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେଇ ଆଘାତରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମଗ୍ର ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପରେ ପର୍ବତ ଡୋଳିଉଠେ। ତଥାପି ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କରି ଭୀଭତ୍ସ ଅର୍ଜୁନ ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରି ଆହତ କଲେ।
Verse 25
द्रोणस्तु पञचभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् । अर्जुन च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभि: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ପରେ ଦ୍ରୋଣ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ତିହେତ୍ତର ବାଣରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏବଂ ତିନିଟି ଶରରେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ ମଧ୍ୟ ଆହତ କଲେ।
Verse 26
विशेषयिष्यन् शिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी । अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ପରାକ୍ରମୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଠାରୁ ଅଧିକ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିମେଷମାତ୍ରେ ଶରବୃଷ୍ଟି କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ପରି କରିଦେଲେ।
Verse 27
प्रसक्तान् पततो<द्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् | मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्नादृश्यताद्भुतम्,हमने देखा, द्रोणाचार्यके बाण परस्पर सटे हुए गिरते थे। उनका अद्भुत धनुष सदा मण्डलाकार ही दिखायी देता था
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବାଣମାନେ ଅବିରତ ଭାବେ ଘନ ଧାରାରେ ପଡ଼ୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଧନୁଷ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲା—କେବଳ ମଣ୍ଡଳାକାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 28
ते भ्ययु: समरे राजन् वासुदेवधनंजयौ । द्रोणसृष्टा: सुबहव: कड्कपत्रपरिच्छदा:,राजन! उस समरांगणमें द्रोणाचार्यके छोड़े हुए कंकपत्रविभूषित बहुत-से बाण श्रीकृष्ण और अर्जुनपर पड़ने लगे
ରାଜନ୍! ସେହି ସମରରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଥିବା କଙ୍କପତ୍ର-ସଜ୍ଜିତ ଅନେକ ବାଣ ବେଗରେ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଉପରେ ଆସି ପଡ଼ିଲା।
Verse 29
तद् दृष्टवा तादृशं युद्ध द्रोणपाण्डवयोस्तदा । वासुदेवो महाबुद्धि: कार्यवत्तामचिन्तयत्
ସେତେବେଳେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପାଣ୍ଡବ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେପରି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ମନେମନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
Verse 30
ततोडब्रवीद् वासुदेवो धनंजयमिदं वच: । पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत्
ତାପରେ ବାସୁଦେବ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପାର୍ଥ! ପାର୍ଥ! ମହାବାହୋ, ଆମର ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଉ ନାହିଁ।”
Verse 31
पार्थश्षाप्यब्रवीत् कृष्णं यथेष्टमिति केशवम्
ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ କେଶବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଯେପରି, ସେପରି କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ପଛକୁ ଫେରି ବାଣବର୍ଷା କରି କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 32
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् । परिवृत्तश्न बीभत्सुरगच्छद् विसृजन् शरान्
ତାପରେ ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ଆଗେଇଲେ; ପରେ ବୀଭତ୍ସୁ ପଛକୁ ଫେରି ବାଣ ଛାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଗଲେ।
Verse 33
ततोडब्रवीत् स्वयं द्रोण: क्वेदं पाण्डव गम्यते । ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे
ତେବେ ଦ୍ରୋଣ ନିଜେ କହିଲେ—“ହେ ପାଣ୍ଡବ! ତୁମେ ଏଭଳି କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ? ରଣରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ ନ କରି ତୁମେ କେବେ ଫେରୁନଥିଲା।”
Verse 34
अजुन उवाच गुरुर्भवान् न मे शत्रु: शिष्य: पुत्रसमो5स्मि ते । न चास्ति स पुमॉल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ମୋର ଗୁରୁ; ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ରସମ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟ। ଏହି ଲୋକରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବା ପୁରୁଷ କେହି ନାହିଁ।”
Verse 35
संजय उवाच एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुक: । त्वरायुक्तो महाबाह॒स्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଏଭଳି କହି ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନ, ଜୟଦ୍ରଥ-ବଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତ୍ୱରାରେ ପ୍ରେରିତ ମହାବାହୁ, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଧାଇଲେ।”
Verse 36
त॑ चक्ररक्षौ पाउ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्,आपकी सेनामें प्रवेश करते समय उनके पीछे-पीछे पांचाल वीर महामना युधामन्यु और उत्तमौजा चक्र-रक्षक होकर गये
ଆପଣଙ୍କ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଞ୍ଚାଳ ବୀର ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମୌଜ—ଦୁଇ ମହାତ୍ମା—ରଥଚକ୍ର-ରକ୍ଷକ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ।
Verse 37
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः । काम्बोजश्च श्रुतायुश्न धनंजयमवारयन्,महाराज! तब जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा, काम्बोज-नरेश तथा श्रुतायुने सामने आकर अर्जुनको रोका
ମହାରାଜ! ତାପରେ ଜୟ, ସାତ୍ୱତବଂଶୀ କୃତବର୍ମା, କାମ୍ବୋଜ-ନରେଶ ଓ ଶ୍ରୁତାୟୁ—ଏମାନେ ସମ୍ମୁଖେ ଆସି ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ।
Verse 38
तेषां दश सहस्राणि रथानामनुयायिनाम् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:
ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଦଶ ସହସ୍ର ରଥୀ ଓ ରଥାନୁଗାମୀ—ଅଭୀଷାହ, ଶୂରସେନ, ଶିବି ଏବଂ ବସାତୟ—ମଧ୍ୟ ଆଗେଇଲେ।
Verse 39
मावेल्लका ललित्थाक्ष केकया मद्रकास्तथा । नारायणाक्ष् गोपाला: काम्बोजानां च ये गणा:
ମାବେଲ୍ଲକ, ଲଲିତ୍ଥାକ୍ଷ, କେକୟ, ମଦ୍ରକ; ତଥା ‘ନାରାୟଣାକ୍ଷ’ ନାମକ ଗୋପାଳଗଣ ଏବଂ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଦଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 40
कर्णेन विजिता: पूर्व संग्रामे शूरसम्मता: । भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानो<र्जुनं प्रति
ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମତ ଥିଲେ; ହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତ ହୋଇ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତି ଆଗେଇଲେ।
Verse 41
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम्
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ସେ ଅନ୍ତକସ୍ୱରୂପ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଦିଶୁଥିଲେ; ସେଇ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗକୁ ଉଦ୍ୟତ, ସନ୍ନଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ରୀତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
Verse 42
गाहमानमनीकानि मातड़्मिव यूथपम् | महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याप्रमवारयन्
ସେନାବ୍ୟୂହମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଗାହିଯାଉଥିବା—ୟୂଥରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଗଜରାଜ ପରି—ସେଇ ମହାଧନୁର୍ଧର, ପରାକ୍ରାନ୍ତ ନରବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କୁ ସେମାନେ ଆସି ଅଟକାଇଲେ।
Verse 43
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । अन्योनयं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्थ च,तदनन्तर एक-दूसरेको ललकारते हुए कौरव-योद्धाओं तथा अर्जुनमें रोमांचकारी एवं भयंकर युद्ध छिड़ गया
ତାପରେ କୌରବ-ଯୋଧାମାନେ ଓ ଅର୍ଜୁନ ପରସ୍ପରକୁ ଲଲକାରି ରୋମାଞ୍ଚକର ଓ ଭୟଙ୍କର ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 44
जयद्रथवधरप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् । न्यवारयन्त सहिता: क्रिया व्याधिमिवोत्थितम्
ଜୟଦ୍ରଥବଧ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କୌରବ-ବୀରମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଏମିତି ରୋକିଲେ, ଯେପରି ଚିକିତ୍ସାକ୍ରିୟା ଉଠୁଥିବା ରୋଗକୁ ଦମନ କରେ।
Verse 91
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणातिक्रमे एकनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणातिक्रमण-विषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଦ୍ରୋଣାତିକ୍ରମଣ-ବିଷୟକ ଏକାନବ୍ବେଇତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 303
द्रोणमुत्सूज्य गच्छाम: कृत्यमेतन्महत्तरम् । तत्पश्चात् श्रीकृष्ण अर्जुनसे इस प्रकार बोले--'अर्जुन! अर्जुन! महाबाहो! हमारा अधिक समय यहाँ न बीत जाय
“ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଚାଲିବା; ଏହି ସମୟରେ ଏହାହିଁ ଅଧିକ ମହତ୍ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।” ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଅର୍ଜୁନ! ଅର୍ଜୁନ! ମହାବାହୋ! ଏଠାରେ ଆମ ସମୟ ଅଧିକ ନ ଯାଉ; ତେଣୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼— ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହାହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ।”
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests proportionality and targeting ethics: both sides shift from dueling strikes to disabling the opponent’s combat system (bow, banner, driver, horses), raising questions about legitimate means within duty-bound engagement.
Competence and steadiness under pressure (lāghava plus composure) function as practical dharma: maintaining agency amid disrupted support systems, adapting method without abandoning responsibility.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-commentary is conveyed through Sañjaya’s comparative imagery (Indra-like battle, fire/sun metaphors) that frames the episode as exemplary of consequence-driven escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.