Adhyaya 79
Jayadratha-rakṣā: Conch Signals and Encirclement of Arjuna (Chapter 79)
Upa-parva: Jayadratha-rakṣā (Protective Encirclement Episode)
Saṃjaya reports that Kaurava champions, upon sighting the Vṛṣṇi-Andhaka leader (Kṛṣṇa) and the Kuru-foremost archer (Arjuna), advance with urgency, their ornamented chariots and formidable bows described through fire-and-serpent similes to mark brilliance and threat. A coalition of major rathins—Bhūriśravā, Śalya, Karṇa, Vṛṣasena, Jayadratha, Kṛpa, the Madra king, and Droṇa’s son (Drauṇi/Aśvatthāman)—closes in, supported by swift, regionally sourced horses. Conches and instruments surge: Kaurava conches answer, while Arjuna’s Devadatta and Kṛṣṇa’s Pāñcajanya dominate the soundscape, producing fear in the anxious and exhilaration in the resolute, and unsettling the opposing host’s animals and chariots. The tactical situation hardens into a protective ring around Jayadratha. Missile exchanges intensify: Drauṇi strikes Kṛṣṇa and Arjuna; Arjuna counters with dense arrow-showers, repeatedly targeting Karṇa and Vṛṣasena and severing Śalya’s bow at the grip, while also wounding Drauṇi and others. Bhūriśravā damages Kṛṣṇa’s goad and showers Arjuna; Arjuna, likened to a strong wind scattering clouds, checks the attackers with sharp, rapid volleys, demonstrating control under encirclement and the narrative logic of escalation-through-retaliation.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध का समाचार अभी ताज़ा है; केशव के वचनों को सुनते ही सुभद्रा शोक से विह्वल होकर पुत्र के लिए करुण विलाप आरम्भ करती है। → सुभद्रा बार-बार उस मुख का स्मरण करती है जो रण-रेणु से ढँक गया—नीलोत्पल-श्याम, चारुलोचन, सुन्दर दन्तपंक्ति—और पूछती है कि अब वह उसे निर्व्रण कैसे देखेगी; शोक के साथ अपराध-बोध, असहायता और मातृत्व की टूटन बढ़ती जाती है। → वह अभिमन्यु को ‘पितुस्तुल्य-पराक्रम’ कहकर पुकारती है और अपने भाग्य को धिक्कारती हुई उस वीर के रण में निपातित होने पर विलाप करती है—यही करुण-शिखर है, जहाँ मातृ-हृदय का समस्त संसार एक क्षण में ढह जाता है। → श्रीकृष्ण सुभद्रा तथा उपस्थित स्वजनों को आश्वासन देते हैं—धर्मनिष्ठ जीवन, माता-पिता की सेवा, दान-शील, ब्राह्मण-सत्कार, तीर्थ-सेवन आदि के पुण्य-मार्ग का स्मरण कराते हुए शोक को मर्यादा में बाँधते हैं; फिर राजाओं, बन्धुओं और अर्जुन से अनुमति लेकर अंतःपुर में प्रवेश करते हैं और सभा/जन अपने-अपने स्थान लौटते हैं। → अभिमन्यु-वध का प्रतिशोध और प्रतिज्ञा-धर्म अभी शेष है; शोक के नीचे प्रतिकार की अग्नि सुलगती रहती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे अष्टसप्ततितमो< ध्याय: सुभद्राका विलाप और श्रीकृष्णका सबको आश्वासन संजय उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मन: । सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदु:खिता
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ମହାତ୍ମା କେଶବଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ସୁଭଦ୍ରା ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 2
हा पुत्र मम मन्दाया: कथमेत्यासि संयुगे | निधन प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रम:,हा पुत्र! हा बेटा अभिमन्यु! तुम मुझ अभागिनीके गर्भमें आकर क्रमश: पिताके तुल्य पराक्रमी होकर युद्धमें मारे कैसे गये?
ହା ପୁତ୍ର! ମୋ ପରି ମନ୍ଦଭାଗିନୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ତୁମେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲ? ତାତ! ପିତାଙ୍କ ସମ ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ପାଇଲ?
Verse 3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदष्ट्रं चारुलोचनम् । मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ନୀଳ କମଳ ସମ ଶ୍ୟାମ, ସୁନ୍ଦର ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ଓ ମନୋହର ନୟନବିଶିଷ୍ଟ ତୁମ ମୁହଁ ଆଜି ରଣଧୂଳିରେ ଆବୃତ ହୋଇ କେମିତି ଦିଶୁଛି?
Verse 4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् । सुशिरोग्रीवबाद्वंसं व्यूढोरस्क॑ नतोदरम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ପତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି—ତୁମେ ତ ଯୁଦ୍ଧରୁ କେବେ ପଛୁଆ ହେଉନଥିବା ଶୂର। ତୁମ ଶିର, ଗ୍ରୀବା, ବାହୁ ଓ କାନ୍ଧ ସୁଗଠିତ; ବକ୍ଷ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଉଦର ଅଳ୍ପ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଥିଲା।
Verse 5
चारूपचितसर्वःा्िं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् | भूतानि त्वां निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପୁଷ୍ଟ ଥିଲା, ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ମନୋହର; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶସ୍ତ୍ରଘାତର ଘାଉରେ ଆବୃତ। ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମକୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିହାରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
शयनीयं पुरा यस्य स्पर्थ्यास्तरणसंवृतम् । भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्ध: सुखोचित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯାହା ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ମୂଲ୍ୟବାନ ପାଥରଣାରେ ଢାକା ଶୟ୍ୟା ପତାଯାଉଥିଲା, ସେଇ ସୁଖଯୋଗ୍ୟ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଆଜି ବାଣବିଦ୍ଧ ଶରୀରେ ଭୂମିରେ କେମିତି ଶୋଇଛି?
Verse 7
यो<न्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुज: । कथमन्वास्यते सो5द्य शिवाभि: पतितो मृथे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେ ମହାବାହୁ ବୀରଙ୍କ ପାଖରେ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀମାନେ ସେବାରେ ବସୁଥିଲେ, ସେଇ ବୀର ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ ଶିବା (ସିଆରି) ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ କେମିତି ପଡ଼ିଛନ୍ତି?
Verse 8
यो<स्तूयत पुरा हृष्टे: सूतमागधवन्दिभि: । सोड्द्य क्रव्यादगणैघोरिविनदद्धिरुपास्यते
ଯାହାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ହର୍ଷଭରେ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ସେହିଜଣଙ୍କୁ ଆଜି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ମଧ୍ୟରେ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ଭୟାନକ ପଶୁମାନଙ୍କ ଦଳ ଯେନ ପୂଜା କରୁଛି।
Verse 9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो । पज्चालेषु च वीरेषु हत: केनास्थनाथवत्,'शक्तिशाली पुत्र! तुम्हारे रक्षक पाण्डवों, वृष्णिवीरों तथा पांचालवीरोंके होते हुए भी तुम्हें अनाथकी भाँति किसने मारा?
ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର! ରକ୍ଷକ ପାଣ୍ଡବ, ବୃଷ୍ଣିବୀର ଓ ପାଞ୍ଚାଳବୀର ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମକୁ ଅନାଥ ପରି କିଏ ହତ କଲା?
Verse 10
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ । मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्
ପୁତ୍ର! ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋ ଆଖି ଅତୃପ୍ତ; ତାହାର ତୃଷ୍ଣା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇନି। ହେ ଅନଘ! ମୁଁ କେତେ ମନ୍ଦଭାଗିନୀ। ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ମୁଁ ଯମଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକକୁ ଯିବି।
Verse 11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च । तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्
ପୁତ୍ର! ବିଶାଳ ନୟନ, ସୁନ୍ଦର କେଶପ୍ରାନ୍ତ, ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ତୁମ ଘାଉ-ରହିତ ମୁହଁକୁ ମୁଁ ପୁଣି କେବେ ଦେଖିବି?
Verse 12
धिग् बल॑ भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम् | धिग् वीर्य वृष्णिवीराणां पञ्चालानां च धिग् बलम्
ଧିକ୍ ଭୀମସେନଙ୍କ ବଳକୁ; ଧିକ୍ ଧନୁର୍ଧର ପାର୍ଥଙ୍କ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାକୁ। ଧିକ୍ ବୃଷ୍ଣିବୀରମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୁ; ଧିକ୍ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ବଳକୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
'भीमसेनके बलको धिक्कार है, अर्जुनके धनुष-धारणको धिककार है, वृष्णिवंशी वीरोंके पराक्रमको धिक्कार है तथा पांचालोंके बलको भी धिककार है! ।।
କେକୟ, ଚେଦି, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସୃଞ୍ଜୟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର; ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ତୁମ ପରି ବୀରଙ୍କୁ ସେମାନେ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् । अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना,“अभिमन्युको न देखनेके कारण मेरे नेत्र शोकसे व्याकुल हो रहे हैं। आज मुझे सारी पृथ्वी सूनी एवं कान्तिहीन-सी दिखायी देती है
ଆଜି ମୋତେ ପୃଥିବୀ ଶୂନ୍ୟ ଓ କାନ୍ତିହୀନ ଭଳି ଦିଶୁଛି; ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ପାଇ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ।
Verse 15
स्वस्त्रीयं वासुदेवस्य पुत्र गाण्डीवधन्चन: । कथं त्वातिरथं वीर द्रक्ष्याम्पद्य निपातितम्
ବାସୁଦେବଙ୍କ ସ୍ୱଜନ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅତିରଥ ବୀର—ଆଜି ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ କିପରି ସହିବି?
Verse 16
एह्ोहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णो पिबाशु मे । अड्कमारुह्ा मन्दाया हातृप्तायाश्न दर्शने
ଆସ, ଆସ ମୋ ବତ୍ସ! ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୃଷିତ; ମୋ କୋଳକୁ ଚଢ଼—ତୁମ ଦର୍ଶନକୁ ତରସିଥିବା ଏହି ଅଭାଗି ମାଆର ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ ଶୀଘ୍ର ପିଅ।
Verse 17
हा वीर दृष्टो नष्टश्न धनं स्वप्न इवासि मे । अहो हानित्यं मानुष्यं जलबुदबुदचउ्चलम्
ହା ବୀର! ସ୍ୱପ୍ନରେ ମିଳିଥିବା ଧନ ପରି ତୁମେ ମୋତେ ଦିଶିଲେ, ଆଉ ତୁରନ୍ତ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ। ଅହୋ, ମାନବଜୀବନ କେତେ ଅନିତ୍ୟ—ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଚଞ୍ଚଳ!
Verse 18
इमां ते तरुणीं भार्या तवाधिभिरभिप्लुताम् । कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ତୋର ଏହି ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ ତୋର ବିରହ-ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ବ୍ୟାକୁଳ। ମୁଁ ତାକୁ କିପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ଭାଳିବି?
Verse 19
(उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रियभाषिणीम् । शनकै: परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଉତ୍ତରା ଜାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ସୁଶୀଳା, ମଧୁରଭାଷିଣୀ—ମୋର ଯଶସ୍ବିନୀ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅବୋହୂ। ସେ ସୁକୁମାରୀ; ତା’ର ନୟନ ବିଶାଳ, ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମନୋହର। ତା’ର ଅଙ୍ଗ ନବପଲ୍ଲବ ପରି ସୁକୋମଳ ଓ ସୁକ୍ଷ୍ମ; ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ମନ୍ଦ, ଗମ୍ଭୀର ଗତି; ତା’ର ଓଠ ବିମ୍ବଫଳ ପରି ରକ୍ତିମ। ହେ ଅଭିମନ୍ୟୁ! ତାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହୃଦୟରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆନନ୍ଦିତ କର। ହାୟ ପୁତ୍ର! ସନ୍ତାନ-ଫଳ ପାଇବାର ସମୟ ଆସିଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ତୋର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତରସାଇ ରଖି ତୁ ଅକାଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲୁ।
Verse 20
नूनं गति: कृतान्तस्य प्राजैरपि सुदुर्विदा । यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेडनाथवद्धत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ହିଁ କୃତାନ୍ତ (କାଳ-ମୃତ୍ୟୁ)ର ଗତି ପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ; କାରଣ କେଶବ ନାଥ-ରକ୍ଷକ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁ ରଣଭୂମିରେ ଅନାଥ ପରି ହତ ହେଲୁ।
Verse 21
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् चरितत्रह्वाचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଦାନଶୀଳ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଚରଣରେ ନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା।
Verse 22
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि । सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्रुहि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେମାନେ କୃତଜ୍ଞ, ଉଦାର, ଗୁରୁସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଥାନ୍ତି—ସେମାନେ କେଉଁ ଗତି, କେଉଁ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପାଆନ୍ତି? ସେ ଗତି ମୋତେ କହ।
Verse 23
“वत्स! यज्ञकर्ता, दानी, जितेन्द्रिय, ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण, ब्रह्मचारी, पुण्यतीर्थोमें नहानेवाले, कृतज्ञ, उदार, गुरुसेवा-परायण और सहस्रोंकी संख्यामें दक्षिणा देनेवाले धर्मात्मा पुरुषोंको जो गति प्राप्त होती है, वही तुम्हें भी मिले ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଦାନଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା, କୃତଜ୍ଞ, ଉଦାର, ଗୁରୁସେବାରେ ପରାୟଣ ଏବଂ ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁରୁଷମାନେ ଯେ ଶୁଭ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ। ଏବଂ ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୁଦ୍ଧତତ୍ପର, କେବେ ପଛକୁ ନ ହଟୁଥିବା ଶୂରବୀରମାନେ—ଶତ୍ରୁକୁ ହତ୍ୟା କରି ନିଜେ ରଣରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି—ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 24
गोसहस्रप्रदातृणां क्रतुदानां च या गति: । नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गति: शुभा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସହସ୍ର ଗୋଦାନ କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦାନ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ମନୋଭିଲାଷିତ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ନିବାସସ୍ଥାନ ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେ ଶୁଭ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 25
ब्राह्मणेभ्य: शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या । या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ନିଧି/ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହାନି ନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 26
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनय: संशितब्रता: । एकपनन्यश्व यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ସଂୟମିତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଏକପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ସୁଲଭ ହେଉ।
Verse 27
राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती । चतुराश्रमिणां पुण्यै: पावितानां सुरक्षितै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ସଦାଚାର ଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନେ ଯେ ଶାଶ୍ୱତ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ପବିତ୍ର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ଯେ ସନାତନ ଗତି ପାଆନ୍ତି—ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 28
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् | पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ଦୀନଦୁଃଖୀଙ୍କୁ କରୁଣା କରୁଥିବା, ନିତ୍ୟ ନିଜ ଥିବାକୁ ବାଣ୍ଟି ଚାଲୁଥିବା, ଏବଂ ଚୁଗୁଳି–ନିନ୍ଦାରୁ ନିବୃତ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯେ ଶାଶ୍ୱତ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 29
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि । अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମଶୀଳ, ଗୁରୁସେବାରେ ତତ୍ପର ଏବଂ ଅତିଥିକୁ ନିରାଶ କରି ଫେରାଇ ନଦେଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 30
कृच्छेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च । गति: शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक
ପୁତ୍ର, ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଓ ବିପଦରେ, ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ନିଜକୁ ସ୍ଥିର ରଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 31
मातापित्रोश्व शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा । स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्लुहि
ଯେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସଦା ମାତା–ପିତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହନ୍ତି—ସେମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 32
ऋतुकाले स्वकां भार्या गच्छतां या मनीषिणाम् | परस्त्री भ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
ପୁତ୍ର, ଋତୁକାଳରେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମାତ୍ର ସମୀପ କରୁଥିବା ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଡ଼ାଇ ଚାଲୁଥିବା ମନୀଷୀ ପୁରୁଷମାନେ ଯେ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ।
Verse 33
साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सरा: । नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्रुहि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେମାନେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା କାହାର ମର୍ମସ୍ଥାନକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ଷମାଶୀଳ ରହନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଯେ ଗତି, ସେହି ଗତିକୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 34
मधुमांसनिवृत्तानां मदाद् दम्भात् तथानृतात् । परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ଯେମାନେ ମଧୁ ଓ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ମଦ, ଦମ୍ଭ ଓ ଅସତ୍ୟରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ପରଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ—ତାଙ୍କୁ ଯେ ଶୁଭଗତି ମିଳେ, ସେହି ଗତିକୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 35
ह्वीमन्त: सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रिया: । यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୁତ୍ର! ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସାଧୁଜନ ଯେ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ଗତିକୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Verse 36
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् अन्वपद्यत पाज्चाली वैराटीसहितां तदा,इस प्रकार उत्तरासहित विलाप करती हुई दीन-दुःखी एवं शोकसे दुर्बल सुभद्राके पास उस समय द्रौपदी भी आ पहुँची
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା, ଦୀନ ଓ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପାଖକୁ ସେ ସମୟରେ ବୈରାଟୀ ଉତ୍ତରା ସହିତ ପାଞ୍ଚାଳୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 37
ता: प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता: । उन्मत्तवत् तदा राजन् विसंज्ञान्यपतन् क्षितौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମନଭରି କାନ୍ଦିଲେ ଓ ବିଲାପ କଲେ; ପରେ ଉନ୍ମତ୍ତମାନଙ୍କ ପରି ସଚେତନତା ହରାଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 38
सोपचारस्तु कृष्णश्न दुःखितां भृशदु:खित: । सिक्त्वाम्भसा समाश्चास्य तत्तदुक्त्वा हितं वच:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିହ୍ୱଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ପାଇଁ ସୌମ୍ୟ ଉପଚାର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଦୁଃଖିତା ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଉପରେ ଶୀତଳ ଜଳ ଛିଟାଇ, ନାନା ପ୍ରକାର ହିତକର ବଚନ କହି ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ମର୍ମାହତ ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କମ୍ପୁଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ; ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ—
Verse 39
विसंज्ञकल्पां रुदतीं मर्मविद्धां प्रवेषतीम् । भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमत्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅଚେତନପ୍ରାୟ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଶୋକରେ ମର୍ମବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଢଳିପଡ଼ୁଥିବା ଭଗିନୀକୁ ଦେଖି କମଳନୟନ (ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ) ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 40
सुभद्रे मा शुच:ः पुत्र पाउ्चाल्याश्वासयोत्तराम् । गतो5भिमन्यु: प्रथितां गतिं क्षत्रियपुज्रव:
“ସୁଭଦ୍ରେ, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ହେ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଉତ୍ତରାକୁ ଧୀରଜ ଦିଅ। କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିମନ୍ୟୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।”
Verse 41
ये चान्येडपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने । सर्वे ते तां गति यान्तु हभिमन्योर्यशस्विन:,'सुमुखि! हमारी इच्छा तो यह है कि हमारे कुलमें और भी जितने पुरुष हैं, वे सब यशस्वी अभिमन्युकी ही गति प्राप्त करें
“ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଆମ କୁଳରେ ଅନ୍ୟ ଯେତେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଶସ୍ବୀ ଅଭିମନ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ସେଇ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତୁ—ଏହି ଆମ ଇଚ୍ଛା।”
Verse 42
कुर्याम तद् वयं कर्म क्रियासु सुहृदश्च नः । कृतवान् यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथ:,“तुम्हारे महारथी पुत्रने अकेले ही आज जैसा पराक्रम किया है, उसे हम और हमारे सुहृद् भी कार्यरूपमें परिणत करें"
“ଆଜି ତୁମ ମହାରଥୀ ପୁତ୍ର ଏକାକୀ ଯେପରି ପରାକ୍ରମ କରିଛି, ସେହିପରି ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଏବେ ଆମେ ଓ ଆମ ସୁହୃଦମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ପରିଣତ କରିବା—ଆଗାମୀ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ତାହାକୁ ସାକାର କରିବା।”
Verse 43
एवमाश्चास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् । पार्थस्यैव महाबाहु: पार्श्वमागादरिंदम:,इस प्रकार अपनी बहिन सुभद्रा, उत्तरा तथा द्रौपदीको आश्वासन देकर शत्रुदमन महाबाहु श्रीकृष्ण पुनः अर्जुनके ही पास चले आये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହିପରି ନିଜ ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁଦମନ ମହାବାହୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୁନର୍ବାର ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
Verse 44
ततो<भ्यनुज्ञाय नृपान् कृष्णो बन्धूंस्तथार्जुनम् । विवेशान्त:पुरे राजंस्ते च जम्मुर्यथालयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରାଜାମାନଙ୍କୁ, ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କୁ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ନେଇ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଶିବିରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्राको श्रीकृष्णका आश्वासनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପର୍ବରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ବିଷୟକ ସତହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 78
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राप्रविलापे अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଦ୍ରୋଣପର୍ବଣି ପ୍ରତିଜ୍ଞାପର୍ବଣି ସୁଭଦ୍ରାପ୍ରବିଲାପେ ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମୋऽଧ୍ୟାୟଃ।
Frequently Asked Questions
The episode implies a tension between protective duty to an ally (Jayadratha-rakṣā) and the escalating retaliatory logic of battlefield necessity, where concentrated force and counter-force risk subordinating restraint to tactical urgency.
The chapter models how morale, communication (sound-signals), and disciplined coordination shape outcomes alongside personal valor; it also illustrates composure under encirclement as a strategic competence.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-significance lies in Saṃjaya’s archival narration, where acoustic imagery and tactical detail function as interpretive cues for understanding causality and escalation within the war.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.