Adhyaya 63
Droṇa’s Cakra-Śakaṭa Vyūha and the Protection of Jayadratha (द्रोणकृतः चक्रशकटव्यूहः)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Cakra-Śakaṭa) Episode
Sañjaya reports the dawn after night’s passing: Droṇa, foremost among weapon-bearers, advances to array all Kaurava divisions. The battlefield atmosphere is marked by martial acclamation—warriors string bows, draw blades, practice weapon-paths, and call out for Arjuna, Govinda, and Bhīma, signaling a deliberate psychological posture. Droṇa accelerates preparations by sounding the conch and personally directing placements. He addresses Jayadratha with assurance, naming supporting leaders (e.g., Saumadatti, Karṇa, Aśvatthāmā, Śalya, Vṛṣasena, Kṛpa) and enumerating substantial troop complements across cavalry, chariots, elephants, and infantry, instructing Jayadratha to hold at a measured distance. The army is then formed into an extended cakra-śakaṭa vyūha, with a difficult-to-breach padma-like rear, a concealed sūcī element, and designated guardians. Droṇa occupies the front of the śakaṭa; Jayadratha is placed behind under heavy protection. The formation’s scale evokes awe among observers, likened to a churning ocean capable of ‘engulfing’ the earth in metaphorical appraisal.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल और शोक के बीच कथावाचक का स्वर युद्ध से हटकर राजाओं के भाग्य पर टिकता है—नारद संजय से कहते हैं कि महान ययाति भी मृत्यु को प्राप्त हुए; फिर किसका वैभव स्थायी है? → ययाति के असंख्य यज्ञों और दान-धर्म का विस्तार आता है—राजसूय, अश्वमेध, पुण्डरीक, वाजपेय, अतिरात्र, चातुर्मास्य, अग्निष्टोम—और प्रकृति तक (सरस्वती, समुद्र, पर्वत) उस पुण्यराज के लिए घृत-पय दुहने लगती है; पर भीतर की अशान्ति बनी रहती है। → भोगों से तृप्ति न मिलने पर ययाति गाथा गाते हैं—पृथ्वी का समस्त धान-जौ, सुवर्ण, पशु, स्त्रियाँ भी एक मनुष्य की तृष्णा को ‘पर्याप्त’ नहीं कर सकतीं; इसलिए शम (वैराग्य) की ओर जाना चाहिए। → ययाति कामों का परित्याग कर धैर्य धारण करते हैं, पूरु को राज्य में प्रतिष्ठित करते हैं और सदार (पत्नी सहित) वन की ओर प्रस्थान करते हैं—राजधर्म से निवृत्ति और आत्मधर्म की ओर गमन। → ययाति के उदाहरण से संजय को संकेत मिलता है कि युद्ध के बीच भी अंतिम सत्य वैराग्य है—अब यह उपदेश धृतराष्ट्र/शोकाकुल जन के निर्णयों को कैसे मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 2
पुण्डरीकसहस्रेण वाजपेयशतैस्तथा । अतिरात्रसहस्रेण चातुर्मास्यैश्व कामत: । अग्निष्टोमैश्व विविधै: सत्रैश्व॒ प्राज्यदक्षिणै:
ନାରଦ କହିଲେ—“ହଜାର ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞରେ, ଶତ ଶତ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞରେ, ହଜାର ଅତିରାତ୍ର ହୋମରେ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କୃତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କର୍ମରେ; ତଦ୍ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଓ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାସମୃଦ୍ଧ ସତ୍ରଯଜ୍ଞରେ—(ଅପାର ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ)।”
Verse 3
नारदजी कहते हैं--सूंजय! नहुषनन्दन राजा ययातिकी भी मृत्यु हुई थी, यह मैंने सुना है। राजाने सौ राजसूय, सौ अश्वमेध, एक हजार पुण्डरीक याग, सौ वाजपेय-यज्ञ, एक सहस्र अतिरात्र याग तथा अपनी इच्छाके अनुसार चातुर्मास्य और अग्निष्टोम आदि नाना प्रकारके प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान किया ।।
ନାରଦ କହିଲେ—“ସଞ୍ଜୟ! ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ନହୁଷନନ୍ଦନ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥିଲା। ସେ ରାଜା ଶତ ରାଜସୂୟ, ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ, ସହସ୍ର ପୁଣ୍ଡରୀକ ଯାଗ, ଶତ ବାଜପେୟ, ସହସ୍ର ଅତିରାତ୍ର, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦି ନାନାପ୍ରକାର, ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାସହ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ପରେ ପୃଥିବୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କ ହାତରେ ଯେତେ ଧନ ଥିଲା, ସବୁ ଗଣନା କରି ଛିନିନେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରଖିଦେଲେ।”
Verse 4
सरस्वती पुण्यतमा नदीनां तथा समुद्रा: सरित: साद्रयश्न । ईजानाय पुण्यतमाय राज्ञे घृतं पयो दुदुहुनाहुषाय
ନାରଦ କହିଲେ—“ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ରା ସରସ୍ୱତୀ; ତଦ୍ରୂପ ସମୁଦ୍ର, ଅନ୍ୟ ସରିତା ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ। ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୁକ୍ତ ସେହି ପରମ ପୁଣ୍ୟବାନ ନହୁଷବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଘୃତ ଓ ପୟସ୍ ଦୋହି ଦେଲେ—ଯେନ ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ଧର୍ମର ସେବା କରୁଥାଏ।”
Verse 5
व्यूढे देवासुरे युद्धे कृत्वा देवसहायताम् । चतुर्धा व्यभजत् सर्वा चतुर्भ्य: पृथिवीमिमाम्
ନାରଦ କହିଲେ—“ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ବ୍ୟୂହିତ ହେବାବେଳେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା କଲେ। ପରେ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଚାରି ଭାଗ କରି, ଋତ୍ୱିଜ୍, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତା ଓ ଉଦ୍ଗାତା—ଏହି ଚାରି ଯାଜ୍ଞିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ; ଯେପରି ଯଜ୍ଞଧର୍ମ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।”
Verse 6
यज्ञैर्ननाविधैरिष्टवा प्रजामुत्पाद्य चोत्तमाम् । देवयान्यां चौशनस्यां शर्मिष्ठायां च धर्मत:
ନାରଦ କହିଲେ—“ନାନାପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞରେ ଇଷ୍ଟି କରି, ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀରେ ମଧ୍ୟ ଓ ଦାନବରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।”
Verse 7
देवारण्येषु सर्वेषु विजहारामरोपम: । आत्मन: कामचारेण द्वितीय इव वासव:
ସମସ୍ତ ଦେବବନରେ ସେ ଦେବସଦୃଶ ନରେଶ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ବିହାର ଓ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ—ଯେନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର।
Verse 8
यदा नाभ्यगमच्छान्तिं कामानां सर्ववेदवित् । ततो गाथामिमां गीत्वा सदार: प्राविशद् वनम्
ଯେତେବେଳେ ଭୋଗରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସର୍ବବେଦଜ୍ଞ ରାଜା ଯୟାତି ଏହି ଗାଥା ଗାଇ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 9
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । नालमेकस्य तत् सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଧାନ-ଯବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ପଶୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଅଛି—ସେସବୁ ଏକଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ମଣିଷକୁ ତୃପ୍ତ କରିବାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହା ଜାଣି ମନକୁ ଶମ-ସଂଯମ ପଥେ ନେବା ଉଚିତ।
Verse 10
एवं कामान् परित्यज्य ययातिर्धुतिमेत्य च । पूरुं राज्ये प्रतिष्ठाप्प प्रयातो वनमी श्वर:
ଏହିପରି ଯୟାତି ରାଜା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି କାମନା ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ; ପୁତ୍ର ପୂରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେ ଅଧିପତି ବନକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।
Verse 11
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ନାରଦ କହିଲେ—“ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଯଦି ତୁମଠାରୁ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ମଙ୍ଗଳଗୁଣରେ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତୁମ ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେ ସୁଦ୍ଧା ଜୀବିତ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ? ତେଣୁ ଯିଏ ନ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲା, ନ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଥିଲା—ସେଇ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି।”
Verse 63
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ‘ଷୋଡଶରାଜକୀୟ’ ଉପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The implicit tension lies in prioritizing a tactical objective—shielding a key ally through layered formations—while the epic’s broader ethic continually questions how far strategic necessity may press against ideals of fair engagement and proportionality.
The chapter functions as a case study in organized command: effective leadership combines morale management, clear role assignment, multi-layered defense, and coherent integration of mixed troop types to create controlled access and resilience under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level significance is conveyed through simile and witness-response (awe among siddhas and cāraṇas), framing the vyūha as an exemplary instance of strategic form shaping narrative causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.