Adhyaya 61
धृतराष्ट्रस्य शोकविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry to Sañjaya
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka-vilāpa (Lament and Inquiry after Abhimanyu’s Death)
Chapter 61.0 is a sustained interrogation by Dhṛtarāṣṭra, prompted by Abhimanyu’s death and the anticipated retaliation of Arjuna (Gāṇḍīva-bearer, Kapirāja-dhvaja). Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what the Kauravas did “tomorrow” (i.e., the next day’s developments) while afflicted by grief and fear, and how they faced Arjuna arriving like death itself in battle. He then offers an auditory ethnography of the Kaurava encampment: the earlier sounds of praise, music, dancers, bards, ritual recitations, bowstring twang, weapon and chariot noise—especially around leaders such as Aśvatthāmā and Somadatta—are now absent, replaced by the tones of distress, signaling diminished morale. The king retrospectively connects this calamity to past political errors: he recalls advising Duryodhana to accept Kṛṣṇa’s peace initiative and to heed elders who opposed gambling and reckless escalation; he notes Duryodhana’s choice to follow the harsher counsel of Duḥśāsana and Karṇa. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra requesting a full report on what Duryodhana, Karṇa, Duḥśāsana, and Śakuni decided, characterizing the prince as driven by greed, anger, and desire for sovereignty, and implying a causality chain from counsel rejected to consequences endured.
Chapter Arc: Nārada turns from the battlefield’s smoke to a luminous remembrance: he begins praising King Dilīpa, whose yajñas made the earth itself seem newly minted in gold. → Detail upon detail swells the wonder—vast dakṣiṇā, brahmins honored, devas arriving with Indra, golden pathways laid for sacrifice, celestial music and apsarās dancing—until the listener is almost overwhelmed by the scale of merit and prosperity. → The marvel peaks in the vision of Dilīpa’s sacrificial grandeur: golden yūpas with shining fittings, thousands of apsarās, Viśvāvasu himself playing the vīṇā, and guests so intoxicated with ‘rāga-khāṇḍava’ sweets and rich foods that they lie strewn on the roads—an unmatched spectacle among kings. → Nārada draws the moral line: mere sight of such a truthful, strong-armed, lavishly giving king becomes salvific; and the teaching is pressed home—do not grieve over the absence or loss of a son, for dharma-filled giving and sacrifice can be ‘more meritorious than a son.’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) न्््स्न्िताय् धन्य नील एकषेष्टितमो< ध्याय: राजा दिलीपका उत्त्कर्ष नारद उवाच दिलीपं चेदैलविलं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यस्य यज्ञशतेष्वासन् प्रयुतायुतशो द्विजा: । तन्त्रज्ञानार्थसम्पन्ना यज्वान: पुत्रपौत्रिण:
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଇଲବିଲଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଦିଲୀପ ମଧ୍ୟ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ତାଙ୍କର ଶତ ଯଜ୍ଞରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ ଥିଲେ—କର୍ମକାଣ୍ଡ ଓ ଜ୍ଞାନକାଣ୍ଡର ତାତ୍ପର୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 2
य इमां वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप: । ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मुणेभ्यो हमन्यत,पृथ्वीपति दिलीपने यज्ञ करते समय अपने विशाल यज्ञमें धन-धान्यसे सम्पन्न इस सारी पृथ्वीको ब्राह्मणोंके लिये दान कर दिया था
ପୃଥିବୀପତି ଦିଲୀପ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ କରିଦେଲେ।
Verse 3
दिलीपस्य तु यज्ञेषु कृत: पन्था हिरण्मय: । तं धर्म इव कुर्वाणा: सेन्द्रा देवा: समागमन्
ରାଜା ଦିଲୀପଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପଥ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ—ଯେନେ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ସେହି ପଥକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 4
सहस्र॑ यत्र मातड़् गच्छन्ति पर्वतोपमा: । सौवर्ण चाभवत् सर्व सद: परमभास्वरम्
ସେଠାରେ ପର୍ବତସମ ବିଶାଳ ହଜାର ହଜାର ଗଜରାଜ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ରାଜସଭାର ସମଗ୍ର ମଣ୍ଡପ ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ଥିଲା, ଯାହା ସଦା ପରମ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହୁଥିଲା।
Verse 5
रसानां चाभवन् कुल्या भक्ष्याणां चापि पर्वता: । सहस्रव्यामा नृपते यूपाश्चासन् हिरण्मया:
ସେଠାରେ ରସମୟ ପାନୀୟର ନାଳାମାନେ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ଭକ୍ଷ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟର ଢେର ପର୍ବତ ପରି ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥିଲା। ହେ ନୃପତି! ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ସହସ୍ର ବ୍ୟାମ ବିସ୍ତୃତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଯୂପମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
Verse 6
चषालं प्रचषालं च यस्य यूपे हिरण्मये । नृत्यन्तेडप्सरसस्तस्य षट् सहस्राणि सप्त च
ନାରଦ କହିଲେ—ଯାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଯୂପରେ ଚଷାଳ ଓ ପ୍ରଚଷାଳ ଲଗା ଥିଲା, ସେଠାରେ ଛଅ ହଜାର ସାତ ଅପ୍ସରା ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ—ଏହା ମହାଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟ ପରେ ମିଳୁଥିବା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଫଳର ଏକ ଚିତ୍ର ଥିଲା।
Verse 7
उनके यूपमें सुवर्णमय >चषाल और प्रचषाल लगे हुए थे। उनके यहाँ तेरह हजार अप्सराएँ नृत्य करती थीं ।।
ତାଙ୍କ ଯୂପଗୁଡ଼ିକରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଚଷାଳ ଓ ପ୍ରଚଷାଳ ଲଗା ଥିଲା। ସେଇ ରାଜନିବାସରେ ତେର ହଜାର ଅପ୍ସରା ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ବିଶ୍ୱାବସୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରେମରେ ବୀଣା ବଜାଉଥିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସତ୍ୟଶୀଳ—ସତ୍ୟରେ ଅଟଳ—ବୋଲି ମାନୁଥିଲେ।
Verse 8
रागखाण्डवभोज्यैश्व मत्ता: पथिषु शेरते । तदेतदद्धुतं मन््ये अन्यैर्न सदृशं नृपैः
ରାଗଖାଣ୍ଡବ ନାମକ ମୋଦକ ଓ ନାନା ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଖାଇ ମତ୍ତ ହୋଇ ଲୋକେ ରାସ୍ତାରେ ପଡ଼ି ରହୁଥିଲେ। ଏହାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ମନେ କରେ—ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ଏହାର ସମାନତା ନାହିଁ।
Verse 9
यदप्सु युध्यमानस्य चक्रे न परिपेततु: । उनके यहाँ आये हुए अतिथि 'रागखाण्डव” नामक मोदक और विविध भोज्यपदार्थ खाकर मतवाले हो सड़कोंपर लेट जाते थे। मेरे मतमें उनके यहाँ यह एक अद्भुत बात थी
ନାରଦ କହିଲେ—ସେ ଯେତେବେଳେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଥର ଚକ୍ର ନ ଡୁବୁଥିଲା, ନ ସରୁଥିଲା। ଏମିତି ଥିଲେ ଦୃଢ଼ଧନୁ ଧାରୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ରାଜା ଦିଲୀପ—ଅତୁଳ ପରାକ୍ରମୀ।
Verse 10
येडपश्यन् भूरिदाक्षिण्यं तेडपि स्वर्गजितो नरा: । सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले तथा प्रचुर दक्षिणा देनेवाले सत्यवादी राजा दिलीपका जो लोग दर्शन कर लेते थे, वे मनुष्य भी स्वर्गलोकके अधिकारी हो जाते थे ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଭୂରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉଥିବା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। (ଏକ ପ୍ରବାଦ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—“ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗଙ୍କ ନିବାସରେ ପାଞ୍ଚ ଶବ୍ଦ ନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।”)
Verse 11
स्वाध्यायघोषो ज्याघोष: पिबताश्नीत खादत । खटवांग (दिलीप)-के भवनमें ये पाँच प्रकारके शब्द कभी बंद नहीं होते थे--वेद- शास्त्रोंके स्वाध्यायका शब्द, धनुषकी प्रत्यंचाकी ध्वनि तथा अतिथियोंके लिये कहे जानेवाले 'खाओ, पीओ और अन्न ग्रहण करो” ये तीन शब्द || १० $ ।।
ନାରଦ କହିଲେ—ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ (ଦିଲୀପ)ଙ୍କ ଗୃହରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ କେବେ ନିରବ ହୁଏନି: ବେଦ‑ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଘୋଷ, ଧନୁଷର ଜ୍ୟା‑ଟଙ୍କାର, ଏବଂ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଥିବା ବାକ୍ୟ—“ପିଅ, ଖାଅ, ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କର।” ହେ ସୃଞ୍ଜୟ! ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ମଙ୍ଗଳଗୁଣରେ ତୁମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ ଦିଲୀପ ଯଦି ମରିଗଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ? ତେଣୁ ଯେ କେବେ ଯଜ୍ଞ କରିନାହିଁ, ଦକ୍ଷିଣା ବଣ୍ଟିନାହିଁ, ସେହି ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି—ଏହି ନାରଦଙ୍କ ଘୋଷଣା।
Verse 12
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ନାରଦ କହିଲେ—ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ, ତୁମ ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ—ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ଲୋକ ଥିଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲେ। ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ? ତେଣୁ ଯେ କେବେ ଯଜ୍ଞ କରିନାହିଁ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇନାହିଁ, ସେହି ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବିଲାପ କରନି—ଇହା ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ।
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ଷୋଡଶରାଜକୀୟ ଉପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 61
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकषष्टितमो5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଷୋଡଶରାଜକୀୟ ଭାଗର ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under consequence: whether leaders should prioritize conciliatory dharma-informed counsel or persist in escalation driven by ambition and partisan advice, even when the social and moral costs become evident.
That choices made under attachment and anger can harden into policy and later manifest as collective suffering; the chapter frames wise counsel and restraint as stabilizing forces whose rejection amplifies harm.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates implicitly through causal narration—linking earlier refusals (peace, anti-gambling counsel) to present distress—positioning the chapter as a reflective lens on responsibility within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.