Adhyaya 6
द्रोणसेनापत्यं, व्यूहविन्यासः, उत्पातदर्शनं, आरम्भयुद्धम् (Droṇa’s Command, Battle-Formations, Omens, and Opening Engagement)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Appointment of Droṇa and Battle-Array Accounts)
Saṃjaya reports that Droṇa, having obtained the office of senāpati, advances after arranging the Kaurava host. The right wing is held by Jayadratha (Saindhava), the Kaliṅga leader, and Vikarna; Śakuni rides with Gāndhāra forces, while Kṛpa, Kṛtavarmā, Citraseṇa, Viviṃśati and others protect the left. Additional allied groupings—Kāmbojas led by Sudakṣiṇa, along with Śakas and Yavanas—are positioned as supporting elements; other regional contingents are enumerated to indicate breadth of mobilization. Karṇa, celebrated as Rādheya/Vaikartana, advances prominently, and Kaurava morale rises with claims about his battlefield efficacy. The text then contrasts vyūha doctrine: the Kauravas adopt a śakaṭa-vyūha designed by Droṇa, while the Pāṇḍavas deploy a krauñca-vyūha attributed to Dharmarāja Yudhiṣṭhira. At the head of the Pāṇḍava formation stand Arjuna with the Vānaradhvaja and Kṛṣṇa with Sudarśana, presented as concentrated ‘tejas’ on a single chariot. Karṇa and Arjuna visually appraise one another as mutual adversaries. As Droṇa moves, the battlefield is marked by severe utpātas: dust obscuring the sky, unnatural ‘rain’ imagery of gore and fragments, predatory birds circling, jackals crying, a blazing meteor, and a solar halo with thunder and lightning—conventional epic indicators of mass mortality. Combat begins with intense reciprocal arrow exchanges; Droṇa presses the Pāṇḍava–Sṛñjaya line with divyāstras, scattering formations. Dhṛṣṭadyumna (Yājñaseni/Pārṣata) counters with his own arrow-storms, briefly checking Droṇa’s advance, after which Droṇa regroups and renews pressure, moving through the enemy host with the described dynamism of a whirling firebrand and a carefully engineered war-chariot.
Chapter Arc: कर्ण के वचन सुनकर दुर्योधन सभा-सम राजा-समुदाय के बीच द्रोणाचार्य की ओर मुड़ता है—अब युद्ध की दिशा बदलने के लिए उसे एक ऐसे सेनापति की आवश्यकता है, जिसके नाम मात्र से पाण्डवों का उत्साह डगमगा जाए। → दुर्योधन द्रोण की महत्ता को क्रमशः गिनाता है—कुल-श्रेष्ठता, श्रुति-ज्ञान, आयु, बुद्धि, वीर्य, दाक्ष्य, अजेयता, अर्थ-नीति और तप-बल; फिर उपमाओं की माला से उन्हें सर्वोच्च ठहराता है (वसिष्ठ, सूर्य, धर्मराज, इन्द्र, कुबेर आदि के समान)। यह प्रशंसा केवल स्तुति नहीं, एक राजनीतिक आग्रह है: भीष्म के बाद कौरव-सेना को नया ध्रुव चाहिए। → दुर्योधन का निर्णायक वचन—यदि द्रोण सेनापति बनें तो वह युधिष्ठिर को ‘सानुबन्धं सबान्धवम्’ सहित जीत लेने का दावा करता है; साथ ही संकेत देता है कि द्रोण को अग्रगामी देखकर अर्जुन भी प्रहार करेगा। इसी क्षण सभा में सिंहनाद उठता है और राजागण ‘जय’ कहकर द्रोण के अभिषेक-सम समर्थन में एकमत हो जाते हैं। → राजाओं और सैनिकों की हर्ष-ध्वनि के बीच द्रोण को दुर्योधन के आगे रखकर प्रार्थना की जाती है; द्रोण दुर्योधन से प्रत्युत्तर देने के लिए वचन आरम्भ करते हैं—सेनापतित्व की स्वीकृति/शर्तों की ओर कथा बढ़ती है। → द्रोण का उत्तर क्या होगा—क्या वे सेनापति बनकर अर्जुन-वध/युधिष्ठिर-जय की प्रतिज्ञा को स्वीकार करेंगे, और किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। ] अत काए: षष्ठो 5 ध्याय: दुर्योधनका द्रोणाचार्यसे सेनापति होनेके लिये प्रार्थना करना संजय उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमत्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେତେବେଳେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 2
दुर्योधन उवाच वर्णश्रैष्ठयात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया । वीर्याद् दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲେ—ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳଜନ୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ, ବୟସର ପକ୍ୱତା ଓ ବୁଦ୍ଧି; ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଦକ୍ଷତା, ଅଧୃଷ୍ୟତା, ଅର୍ଥଜ୍ଞାନ, ନୀତି ଓ ବିଜୟ—ଏହି ମାପଦଣ୍ଡରେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
Verse 3
तपसा च कृतज्ञत्वाद वृद्ध: सर्वगुणैरपि । युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते
ତପସ୍ୟା, କୃତଜ୍ଞତା, ବୃଦ୍ଧତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଆପଣ ନିଜ ସମାନ ଯୋଗ୍ୟ ରକ୍ଷକ; ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
Verse 4
स भवान् पातु नः सर्वान् देवानिव शतक्रतुः । भवन्नेत्रा: पसजउ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम
ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ତଳେ ରହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्गाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णवाक्यविषयक पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ
ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି କପାଳୀ (ଶିବ), ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ପାବକ (ଅଗ୍ନି), ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି କୁବେର, ମରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)—ସେପରି ଆପଣ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।
Verse 6
वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्कर: । पितृणामिव धर्मेन्द्रो यादसामिव चाम्बुराट्,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणप्रोत्साहने षष्ठो5ध्याय: ।।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବସିଷ୍ଠ, ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଭାସ୍କର, ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର (ଯମ), ଏବଂ ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରାଜ—ସେପରି ଆପଣ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ରୋଣାଭିଷେକପର୍ବରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେବା ବିଷୟକ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 7
नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशना: । श्रेष्ठ: सेनाप्रणेतृणां स नः सेनापतिर्भव
ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର), ଦିତିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି ସେନାପ୍ରଣେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ଆମ ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 8
रुद्रोंमें शंकर, वसुओंमें पावक, यक्षोंमें कुबेर, देवताओंमें इन्द्र, ब्राह्मणोंमें वसिष्ठ, तेजोमय पदार्थोमें भगवान् सूर्य, पितरोंमें धर्मराज, जलचरोंमें वरुणदेव, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा और दैत्योंमें शुक्राचार्यके समान आप समस्त सेनानायकोंमें श्रेष्ठ हैं; अतः हमारे सेनापति होइये ।।
ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶଙ୍କର, ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାବକ, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁବେର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଷ୍ଠ, ତେଜୋମୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମରାଜ, ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣଦେବ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ—ସେପରି ଆପଣ ସମସ୍ତ ସେନାନାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ଆମ ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତୁ। ହେ ଅନଘ! ମୋର ଏକାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହୁ। ସେମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ୟୂହ ରଚି, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 9
प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकि: । अनुयास्यामहे त्वाजी सौरभेया इवर्षभम्
ଦେବମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ଯେପରି ପାବକି (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣ ଆମ ଅଗ୍ରେ ଚାଲନ୍ତୁ। ସୌରଭେୟ ବଛଡ଼ାମାନେ ଯେପରି ବୃଷଭଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିବୁ।
Verse 10
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन् धनु: । अग्रेभवं त्वां तु दृष्टवा नार्जुन: प्रहरिष्यति
ଉଗ୍ର ଧନୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାଧନୁର୍ଧର ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧନୁର ଟଙ୍କାର ଉଠାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଆପଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ ସେନାପତି ଭାବେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି ପ୍ରହାର କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 11
ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् | जेष्यामि पुरुषव्यात्र भवान् सेनापतियदि
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ଯଦି ଆପଣ ମୋର ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମର୍ଥକ ଓ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଓ ସଗସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ସହିତ ନିଶ୍ଚୟ ଜୟ କରିବି।
Verse 12
संजय उवाच एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपा: । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏପରି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ମହା ସିଂହନାଦ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଇ, ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଚାର୍ଯ୍ୟ! ଆପଣଙ୍କ ଜୟ ହେଉ।”
Verse 13
सैनिकाश्न मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् दुर्योधन पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद् यश: । दुर्योधनं ततो राजन् द्रोणो वचनमब्रवीत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅନ୍ୟ ସୈନିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଏବଂ ମହାଯଶ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇଲେ। ତାପରେ, ରାଜନ୍, ଦ୍ରୋଣ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
Droṇa’s role as guru and as state-commander creates a structural dharma-tension: the chapter frames his duty to execute Kaurava strategy despite prior pedagogical bonds, showing how institutional obligation can override personal affiliation in wartime governance.
The passage teaches that outcomes are shaped not only by individual heroics but by formation logic—frontage control, flank security, and concentration of elite assets—illustrated by Droṇa’s engineered array and Yudhiṣṭhira’s counter-array anchored by Arjuna–Kṛṣṇa.
No explicit phalaśruti appears here; instead, meta-significance is conveyed through utpāta imagery and narrative framing, signaling the gravity of actions and the interpretive weight of consequences within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.