Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
चापैश्न विविधैश्छिन्नै: शक््त्यृष्टिप्रासकम्पनै: । विविधैश्वायुधैश्वान्यै: संवृता भूरशो भत,सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे वहाँकी भूमि भरी हुई थी। रक्तकी धाराओंमें डूबी हुई थी। शूरवीरोंके कुण्डल-मण्डित तेजस्वी मस्तकों, हाथियोंके विचित्र झूलों, पताकाओं, चामरों, हाथीकी पीठपर बिछाये जानेवाले कम्बलों, इधर-उधर पड़े हुए उत्तम वस्त्रों, हाथी, घोड़े और मनुष्योंके चमकीले आभूषणों, केंचुलसे निकले हुए सर्पोके समान पैने और पानीदार खड़गों, भाँति-भाँतिके कटे हुए धनुषों, शक्ति, ऋष्टि, प्रास, कम्पन तथा अन्य नाना प्रकारके आयुधोंसे आच्छादित हुई रणभूमिकी अद्भुत शोभा हो रही थी
cāpaiś ca vividhaiś chinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥ | vividhaiś cāyudhaiś cānyaiḥ saṃvṛtā bhūr aśobhat ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଭୂମି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛିନ୍ନ ଧନୁଷ, ଶକ୍ତି, ଋଷ୍ଟି, ପ୍ରାସ, କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସେଇ ପ୍ରଚୁରତାରେ ରଣଭୂମିର ଭୟାନକ ଶୋଭା—ଯୁଦ୍ଧର ଅପଚୟର ଛବି; ଯେଉଁଠାରେ ବୀରତା ଓ କୌଶଳର ପରିଣତି ସମନ୍ୱୟ ନୁହେଁ, ଭଙ୍ଗା ହିଂସାସାଧନ ଛିଟିଯାଇଥିବା ପରିଦୃଶ୍ୟ।
संजय उवाच
The verse underscores the grim paradox of war: what appears as 'splendor' is actually the accumulation of destruction. It invites ethical reflection on how martial excellence and duty (kṣatriya-dharma) can still yield a landscape of loss, reminding the listener that glory in battle is inseparable from suffering and impermanence.
Sañjaya describes the battlefield after intense fighting: the earth is strewn with severed bows and many kinds of weapons—javelins, lances, darts, and others—creating a stark, striking scene of the ongoing carnage in the Drona Parva war episodes.