Adhyaya 24
द्रोणाभिमुखानां निवारण-युद्धम् / Interceptions on the Droṇa-front
Upa-parva: Droṇa-abhimukha-yuddha (Interceptions of the Droṇa-front)
Saṃjaya reports that a sudden battlefield panic arises when the Pāṇḍava forces appear to close upon Droṇa, obscuring him like clouds covering the sun; dust and disrupted sightlines lead some to believe Droṇa has fallen. Duryodhana responds with a command directive urging his leaders to resist the Pāṇḍava host according to strength and discipline. The chapter then unfolds as a catalog of rapid interceptions: Durmarṣaṇa engages Bhīma; Kṛtavarmā checks Śaineya; Jayadratha confronts Kṣatradharmā; Subāhu intercepts Yuyutsu; the Madra ruler contests Yudhiṣṭhira; Bāhlīka meets Drupada; Vindānuvinda press Virāṭa; Bhūtakarman blocks Śatānīka (Nakulī), but is beheaded; Viviṃśati holds back Sutasoma; other pairings include Prativindhya vs Aśvatthāman, Vikarṇa vs Śikhaṇḍin, Aṅgada vs Uttamaujas, Durmukha vs Purujit (with a notable arrow to the brow), Karṇa vs the five Kekaya brothers, and additional duels involving Kṛpa, the Cedi king, and others. The chapter culminates in the arrival of Ghaṭotkaca in a disruptive assault mode, countered by the rākṣasa Alambusa, while Saṃjaya remarks on the unprecedented density and variety of engagements focused on Droṇa’s presence/absence as the operational pivot.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, भीष्म और द्रोण के विषय में अशुभ समाचार सुनकर मोहग्रस्त हो उठता है—जीवन से विरक्ति और राज्य-भय एक साथ उसे घेर लेते हैं। → वह संजय से पूछता है कि जिन दो ‘धुरंधरों’ के सहारे वे जीते थे, उनके बाद अब शेष सेना का क्या होगा; और फिर युद्ध का क्रम—कौन किसे परास्त करता रहा—सब स्पष्ट सुनाने की जिद करता है। → धृतराष्ट्र का तीखा, व्याकुल प्रश्न-प्रहार: पाण्डवों के लौट आने पर ‘मेरी शेष सेना’ का जो ‘सुदारुण संनिपात’ हुआ, वह कैसे हुआ—और उस घड़ी कौरव-शूरों का मनोबल किसने, कैसे थामा? → संजय को आदेश मिलता है कि युद्ध-वृत्तांत क्रमशः, बिना छिपाए सुनाए; अध्याय का अंत प्रश्नों की गांठ बाँधकर अगले वर्णन के लिए मंच तैयार करता है। → पाण्डवों के पुनः लौटने पर कौरव-शेषबल की भीषण भिड़ंत का वास्तविक दृश्य और परिणाम क्या रहा—यह अगले अध्याय में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात् | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ବୃକୋଦର (ଭୀମ) ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ଯେ ନୃପମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ କରିପାରିବେ। କ’ଣ ଘଟିଲା, କହ।
Verse 2
सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଦୈବପ୍ରେରଣାରେ ହିଁ କର୍ମରେ ଲାଗେ। ଏବଂ ସେହି ଦୈବରେ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଫଳ ଆଶ୍ରିତ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 3
दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୀର୍ଘକାଳ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଲେ; ଜଟାଧାରୀ, ମୃଗଚର୍ମଧାରୀ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କୁ ଅଜଣା ରହି ଗୁପ୍ତରେ କାଳ କାଟିଲେ।
Verse 4
स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସେଇ ଏକା ଏହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ପୁନଃ ସୁସଂଗଠିତ କଲେ। ମୋ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୈବସଂଯୋଗ ଛଡ଼ା ଆଉ କ’ଣ ଘଟିପାରିଥାନ୍ତା?
Verse 5
जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୀର୍ଘକାଳ ଜଟା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କରି ବନରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଜଣା ରହି ମଧ୍ୟ ବିଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଆଜି ବିଶାଳ ସେନା ସଂଗ୍ରହ କରି ରଣଭୂମିକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ମୋ ଓ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଥିରେ ଦୈବଯୋଗ ଛଡ଼ା ଆଉ କ’ଣ କାରଣ ଥାଇପାରେ? ନିଶ୍ଚୟ ମଣିଷ ଭାଗ୍ୟବନ୍ଧନ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଭାଗ୍ୟ ତାକୁ ନିଜେ ଯିବାକୁ ନ ଚାହୁଁଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଟାଣିନେଇଯାଏ।
Verse 6
द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଦ୍ୟୂତର ଦୁର୍ବ୍ୟସନରେ ପଡ଼ି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଭୟଙ୍କର କ୍ଲେଶ ଭୋଗିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେ ପୁଣି ଅନେକ ସହାୟ ଓ ମିତ୍ରରାଜାଙ୍କୁ ପାଇଛନ୍ତି।
Verse 7
अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସୂତ ସଞ୍ଜୟ! ଆଜି କେକୟ, କାଶୀ ଓ କୋସଲର ଲୋକେ ମୋ ପକ୍ଷରେ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି; ଚେଦି ଓ ଅନ୍ୟ ବଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।
Verse 8
पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସୂତ ସଞ୍ଜୟ! ବହୁ ପୂର୍ବେ ସେଇ ମୂର୍ଖ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମୋତେ କହିଥିଲା—‘ତାତ! ପୃଥିବୀର ବଡ଼ ଅଂଶ ମୋ ପକ୍ଷରେ; ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ପକ୍ଷରେ ସେପରି ନୁହେଁ।’
Verse 9
तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद् भागधेयत:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସେଇ ବିଶାଳ ସେନାସମୂହର ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବା ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପୃଷତପୁତ୍ର (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ; ଭାଗ୍ୟ ଛଡ଼ା ଆଉ କ’ଣ କାରଣ ଥାଇପାରେ?
Verse 10
मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାବାହୁ, ସଦା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ରୋଣ ଥିଲେ। ଏମିତି ପୁରୁଷ କିପରି ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?
Verse 11
समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ମୋ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି; ମୁଁ ପରମ ମୋହରେ ଡୁବିଗଲି। ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣ ହତ ହେଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଏବେ ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।
Verse 12
यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्त सूत मया सह
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ତାତ! ମୋତେ ପୁତ୍ରଲୋଭରେ ଆସକ୍ତ ଦେଖି ବିଦୁର ଯାହା କହିଥିଲେ, ହେ ସୂତ, ସେ ସବୁ ଆଜି ମୋ ସହିତ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 13
नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯଦି ମୁଁ ଶେଷ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ତାହା ପରମ ନିଷ୍ଠୁରତା ହେବ ନୁହେଁ କି? ତଥାପି ଏମିତି କଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—ହୋଇନ ପାରେ।
Verse 14
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ଅର୍ଥରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଲୋକର ସତ୍ୟ ହିତରୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ନୀଚ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
Verse 15
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ସାହ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା। ପ୍ରଧାନ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ ପରେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ଆଶାର କୌଣସି ଅବଶେଷ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Verse 16
कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସେଇ ଦୁଇ ଅଗ୍ରଣୀ ଧୁରନ୍ଧର ବୀର ଚାଲିଗଲେ ପରେ ଅବଶେଷ କିପରି ରହିବ? ଯେଉଁ କ୍ଷମାଶୀଳ ପୁରୁଷର୍ଷଭଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଆମେ ସଦା ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲୁ, ସେହି ସ୍ତମ୍ଭ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିଲେ ମୋ ସେନାର କେଉଁ ସୈନିକ ବଞ୍ଚିପାରିବ?
Verse 17
व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा: प्राद्रवन् भयात्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ଘଟିଲା, ସେଥିକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ। କେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କେଉଁମାନେ ପଛକୁ ହଟିଲେ, ଏବଂ କେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ରମନା ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ?
Verse 18
संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ, ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସବୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ। କେଉଁ କେଉଁ ବୀର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିଏ କାହାକୁ ପରାଜିତ କଲା, ଏବଂ ଭୟରେ କେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ସୈନିକ ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହ—ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ କ’ଣ କ’ଣ କରିଥିଲା; କାରଣ ତାହାଠାରୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁସ୍ୱରୂପ ବୃକୋଦର ଭୀମସେନଠାରୁ ଆମର ସର୍ବାଧିକ ଭୟ।
Verse 19
यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୁନର୍ବାର ରଣଭୂମିକୁ ଫେରିଆସିବା ପରେ ମୋର ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କର ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିକୁ କହ।
Verse 20
कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत् तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ତାତ! ପାଣ୍ଡବ ସେନା ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲାବେଳେ ସେତେବେଳେ ତୁମ ମନର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ଥିଲା? ଏବଂ ମୋ ପକ୍ଷର ଯେ ପରାକ୍ରମୀ ଶୂରମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର କେଉଁ କେଉଁ ବୀରଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲେ?
Verse 24
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ସଂଶପ୍ତକବଧପର୍ବରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରବାକ୍ୟବିଷୟକ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether warriors should prioritize personal valor and independent targets or subordinate themselves to a containment mission—accepting delaying action and risk—when the commander’s safety becomes the overriding strategic good.
Operational cohesion under uncertainty: the text illustrates how perception failures (dust, occlusion, rumor of a fall) can destabilize an army, and how command clarity and distributed responsibility can restore functional order.
No formal phalaśruti is presented; the closest meta-commentary is Saṃjaya’s evaluative note that such a battle—so densely driven by Droṇa’s perceived presence or absence—was unprecedented in memory and report, emphasizing its narrative and strategic exceptionalism.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.