Adhyaya 15
द्रोणपर्व — पञ्चदशोऽध्यायः (Droṇa Parva, Chapter 15): युधिष्ठिर-रक्षा तथा अर्जुनस्य शरवृष्टिः
Upa-parva: Droṇa-abhiyāna / Yudhiṣṭhira-anīka-saṅgharṣa (Drona’s offensive against Yudhiṣṭhira’s formation)
Sañjaya reports that Vṛṣasena, perceiving the Kaurava force in distress, sustains the field through weapon-skill and a wide-direction arrow discharge that fells infantry, cavalry, chariots, and elephants. Nakula’s unit engages; Draupadī’s sons move to protect their ally while Kaurava charioteers led by Droṇa’s son surge forward, producing a dense exchange likened to clouds covering mountains. The struggle intensifies around prominent combatants, with Droṇa urging steadiness and then driving toward Yudhiṣṭhira; a Pāñcāla youth (Cakrarakṣa) checks him briefly, drawing acclaim, but Droṇa overwhelms the defense and advances, striking multiple leaders and scattering the line. As talk arises that the Pāṇḍava king is ‘taken,’ Arjuna arrives at speed, creates an arrow-darkness that collapses visibility, and compels Droṇa and Duryodhana’s side to withdraw. Arjuna then conducts an orderly pullback of his own formations; allies praise him as he returns to camp with Kṛṣṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से कहता है कि जितने अद्भुत द्वन्द्व-युद्ध उसने सुने हैं, फिर भी उसका मन नहीं भरता; वह देवासुर-संग्राम-सा इस युद्ध का और वृत्तान्त चाहता है—विशेषतः शल्य और सौभद्र (अभिमन्यु) के प्रसंगों का। → संजय रणभूमि का दृश्य खींचता है जहाँ मद्रराज शल्य के अतिरिक्त कोई भी भीमसेन के वेग को सहने में समर्थ नहीं; दोनों महाबली गदा-युद्ध में आमने-सामने आते हैं और प्रहारों से गदाएँ चिनगारियाँ उगलती, आकाश को प्रकाशित करती हुई घूमती हैं। → शल्य और भीम—दोनों उठी हुई गदाओं के साथ महावेग से टूट पड़ते हैं; गदाएँ बिजली-सी चमकती हैं, मंडल बनाती हुई बीच मार्ग में टकराती-छूटती हैं, और क्षण-क्षण में निर्णायक प्रहार का भय समूचे सैन्य को स्तब्ध कर देता है। → अन्ततः शल्य पराजित होता है; पाण्डव महारथी धार्तराष्ट्रों को दबाकर रण में अग्नि-से दीप्त होते हैं। कौरव सेना भयभीत होकर दिशाओं में बिखरती है, जबकि पाण्डव पक्ष सिंहनाद, शंख, भेरी और मृदंग-निनाद से विजय-हर्ष प्रकट करता है। → धृतराष्ट्र की अतृप्त जिज्ञासा बनी रहती है—वह आगे के द्वन्द्वों और विशेषतः सौभद्र के युद्ध-वृत्तान्त को सुनने को उत्कंठित है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ଅନେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚିତ୍ର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ। ତୁମ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟିବାନ୍ମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛି।
Verse 2
आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଲୋକମାନେ ଏହି କୁରୁ–ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କହିବେ; ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ସଦୃଶ।
Verse 3
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम् । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ଉତ୍ତମ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହେଉନାହିଁ। ତେଣୁ ଆତାୟନପୁତ୍ର ଶଲ୍ୟ ଓ ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ)ଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୋତେ କହ।
Verse 4
संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम् | समुत्क्षिप्प नदन् क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଜ ସାରଥି ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି ଶଲ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲେ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର ଗଦା ଉଠାଇ, ଗର୍ଜନ କରି ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 5
संजयने कहा--राजन्! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ରାଜା ଶଲ୍ୟ ନିଜ ସାରଥି ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର ଗଦା ଉଠାଇ ଗର୍ଜନ କରି ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ। ସେ ପ୍ରଳୟକାଳର ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଓ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯମ ପରି ଆଗେଇ ଆସୁଛନ୍ତି ଦେଖି, ଭୀମସେନ ମହାଗଦା ଧରି ମହାବେଗରେ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 6
सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम् । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद् भीमेन वारित:
ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ବଜ୍ରସଦୃଶ ବିଶାଳ ଗଦା ଉଠାଇ ଆଗକୁ ଆସି “ଆ, ଆ” ବୋଲି ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲା; କିନ୍ତୁ ଭୀମସେନ ବହୁ ଯତ୍ନରେ ତାକୁ ରୋକିଲେ।
Verse 7
वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये
ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ)କୁ ରୋକି ପ୍ରତାପୀ ଭୀମସେନ ସମରଭୂମିରେ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପର୍ବତ ସମ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 8
तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम् | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो
ସେହିପରି ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମହାବଳୀ ଭୀମଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ—ଯେପରି ବ୍ୟାଘ୍ର ଗଜରାଜ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼େ।
Verse 9
ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:
ତାପରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶଙ୍ଖ ଓ ରଣତୂର୍ୟର ନିନାଦ ଏକାସାଥି ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା; ବୀରମାନଙ୍କ ସିଂହନାଦ ହେଲା, ଏବଂ ଭେରୀମାନଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର ମହାଘୋଷ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଗଲା।
Verse 10
पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम् । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान् शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा
ପରସ୍ପର ଦିଗକୁ ଧାଉଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଶତଶଃ ଦର୍ଶକ ଦେଖୁଥିଲେ; ତେବେ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୁରୁ—ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ “ସାଧୁ! ସାଧୁ!” ବୋଲି ମହାନିନାଦ ସବୁଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Verse 11
न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଦ୍ରାଧିପତି ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗ ସହିବାକୁ ସାହସ କରିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭରତନନ୍ଦନ।
Verse 12
तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है
ସେହିପରି ମହାତ୍ମା ମଦ୍ରାଧିପତି ଶଲ୍ୟଙ୍କ ଗଦାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହିବାକୁ ଏହି ଲୋକରେ ବୃକୋଦର (ଭୀମ) ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ସମର୍ଥ?
Verse 13
पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा
ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ପଟ୍ଟିରେ ବନ୍ଧା ସେଇ ମହାଗଦା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ହର୍ଷ ଜଗାଇଲା। ଭୀମ ତାହାକୁ ଘୁରାଇ ପ୍ରହାର କରିବା ସମୟରେ ସେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ସେହିପରି ଗଦାଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ମହାରାଜ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ଗଦା ମହାବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଇଲା।
Verse 15
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।
ଶଲ୍ୟ ଓ ବୃକୋଦର—ଦୁଇ ମହାବୃଷଭ ପରି ଗର୍ଜନ କରି କରି ପରସ୍ପରଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ମଣ୍ଡଳାକାରେ ବିଚରଣ କଲେ। ଉଭୟ ଶୂର ନିଜ-ନିଜ ଗଦା ଘୁରାଇ ସୁଯୋଗ ଖୋଜୁଥିଲେ।
Verse 16
वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶଲ୍ୟ ଓ ଭୀମସେନ ଉଭୟେ ଗଦାକୁ ଶିଙ୍ଗ ପରି ଘୁମାଇ, ସାଣ୍ଡ ପରି ଗର୍ଜି, ପାଇଁତରା ବଦଳାଇ ବୃତ୍ତାକାରେ ଘୁରି ଲାଭ ଖୋଜୁଥିଲେ। ମଣ୍ଡଳାକାର ପଦଚାଳନା ଓ ଗଦାର ଚାଳନା-ପ୍ରହାରରେ ସେଇ ଦୁଇ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସମାନ ମନେ ହେଉଥିଲା।
Verse 17
ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମସେନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ବିଶାଳ ଓ ଅତିଭୟଙ୍କର ଗଦା ଅଗ୍ନି ପରି ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଛିଟାଇ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଛିଟିଗଲା।
Verse 18
तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହିପରି ଶତ୍ରୁର ଆଘାତରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଗଦା ମଧ୍ୟ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଛିଟାଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ବର୍ଷାକାଳର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଜୁଗନୁମାନେ ଘେରିଥିବା ଗଛ ପରି ଶୋଭା ପାଇଲା।
Verse 19
गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତେବେ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ସମରରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗଦା ଛାଡ଼ିଲେ; ସେ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରି ବାରମ୍ବାର ଅଗ୍ନି ପରି ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
Verse 20
तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत् सैन्यं महोल्का पतती यथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହିପରି ଭୀମସେନ ଶତ୍ରୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯେ ଗଦା ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ଆକାଶରୁ ପଡୁଥିବା ମହା ଉଲ୍କା ପରି କୌରବ ସେନାକୁ ଦହିବା ଭଳି ତାପ ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 21
ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्
ଗଦାଯୋଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀମସେନ ଓ ଶଲ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ଗଦା ପରସ୍ପର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଆସି ଟକ୍କର ଖାଇଲା। ଟକ୍କର ହେବା ସହିତ ସେମାନେ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରୁଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପରି ଅଗ୍ନି ଛିଟାଇଲା ବୋଲି ଲାଗିଲା।
Verse 22
नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्
ଯେପରି ଦୁଇ ମହାବ୍ୟାଘ୍ର ନଖରେ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ମହାଗଜ ଦନ୍ତରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି, ସେପରି ଭୀମସେନ ଓ ଶଲ୍ୟ ନିକଟକୁ ଆସି ଗଦାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପରସ୍ପର ପ୍ରହାର କରି କରି ରଣଭୂମିରେ ବିଚରୁଥିଲେ।
Verse 23
ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ
ତାପରେ ଗଦାର ଅଗ୍ରଭାଗର ଆଘାତରେ ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ବୀର କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ରକ୍ତରେ ସିକ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁଷ୍ପିତ କିଂଶୁକ (ପଲାଶ) ଦୁଇଟି ବୃକ୍ଷ ପରି ଦେଖାଗଲେ।
Verse 24
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था
ସେଇ ଦୁଇ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କ ଗଦାଘାତର ଘୋର ନାଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରଗର୍ଜନ ସମାନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
Verse 25
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है
ସେତେବେଳେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ଗଦାରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଭୀମ କିଛିମାତ୍ର କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ; ଆଘାତରେ ଭିଦ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।
Verse 26
तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे
ଭୀମଙ୍କ ଗଦାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାବଳୀ ମଦ୍ରରାଜ ଧୈର୍ୟରେ ଅଚଳ ରହିଲେ—ବଜ୍ରାଘାତରେ ପୀଡିତ ପର୍ବତ ପରି।
Verse 27
आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे
ଗଦା ଉଠାଇ ଧରିଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ମହାବେଗଶାଳୀ ବୀର ପରସ୍ପର ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ। ପୁଣି ନିକଟ ଅନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମଣ୍ଡଳାକାର ଗତିରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 28
अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात् आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे
ତାପରେ ଆଠ ପଦ ଲମ୍ଫ ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଦୁଇଜଣ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଧକ୍କା ଖାଇଲେ; ଏବଂ ସହସା ଲୋହଦଣ୍ଡରେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 29
तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े
ପରସ୍ପରର ବେଗ ଓ ଗଦାପ୍ରହାରରେ ଭୟଙ୍କର ଆହତ ହୋଇ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଏକାସାଥିରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ଯେପରି ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ଏକେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ।
Verse 30
ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा
ସେତେବେଳେ ଶଲ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ଏତିକି ମଧ୍ୟରେ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ତୁରନ୍ତ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇଁ ଆସିଲେ।
Verse 31
दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଗଦାଘାତରେ ଚାପିଯାଇଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସର୍ପ ପରି ଛଟପଟାଉଥିଲା।
Verse 32
ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ମଦ୍ରାଧିପତିଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ, ଶୀଘ୍ର ରଣଭୂମିରୁ ବାହାରକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 33
क्षीबवद् विह्नललो वीरो निमेषात् पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ବୀର ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ପରି ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିମେଷମାତ୍ରେ ପୁନଃ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ। ତାପରେ ମହାବାହୁ ଭୀମ ମଧ୍ୟ ଗଦା ହାତରେ ଧରି ଦେଖାଦେଲେ।
Verse 34
ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम् । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ମଦ୍ରାଧିପତି ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 35
ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବିଜୟଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ିତ ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 36
निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन् दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପାଣ୍ଡବମହାରଥୀମାନେ, ହେ ରାଜନ, ରଣଭୂମିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 37
सिंहनादान् भृशं चक्र: शड्खान् द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह
ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ସିଂହନାଦ କଲେ ଓ ଅନେକ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ; ସହିତେ ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଆନକ ଆଦି ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବାଜି ଉଠିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat between pursuing a high-value objective (pressing toward the opposing king) and the responsibility to limit destabilization: commanders weigh decisive pressure against the risks of chaos, misrecognition, and disproportionate harm under reduced visibility.
Effectiveness is shown as conditional on discipline: coordinated protection, timely interception, and controlled withdrawal can be ethically and strategically superior to uncontrolled pursuit, especially when fear and rumor threaten collective judgment.
No explicit phalaśruti appears; the meta-significance is conveyed narratively through Sañjaya’s reportage—how perception (arrow-darkness, dust, sunset) alters decision-making and why preserving command integrity becomes a central measure of dharmic action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.