Shloka 233
Chapter 136: Pandava Counter-Encirclement and the Vāyavya-Astra Disruption
दीर्घमुष्णं श्वसन् वीरो न किंचित् प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये, तब कर्ण उस शवकी परिक्रमा करके आगे बढ़ा। वह वीर गरम-गरम लंबी साँस खींचता हुआ किसी कर्तव्यका निश्चय न कर सका
sañjaya uvāca | dīrgham uṣṇaṁ śvasan vīro na kiñcit pratyapadyata |
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେ ବୀର ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତଥାପି କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ମର୍ମସ୍ଥାନ ଫାଟିଯାଇଥିଲା; ସେ ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେହି ଦଶା ଦେଖି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଆସିଲା; ଦୁଇ ଘଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ସାମ୍ନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାଲିଗଲା, ସେତେବେଳେ କର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଶବର ପରିକ୍ରମା କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in war, the epic acknowledges moments when human feeling interrupts martial certainty: grief, shock, and respect for the fallen can momentarily suspend action. The verse highlights the tension between kṣatriya-duty (pressing forward) and the ethical-emotional reality of witnessing death.
Sañjaya describes a warrior (contextually Karṇa in the surrounding prose) breathing hard and hot, unable to decide what to do for a time after seeing a mortally wounded/fallen fighter. After the person dies, he circumambulates the body as a sign of respect and then proceeds onward in the battle.