Adhyaya 131
Somadatta’s Kṣātra-Dharma Accusation; Night Combat, Māyā, and the Fall of Ghaṭotkaca (Droṇa-parva, Adhyāya 131)
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Aśvatthāmā Saṃgrāma (Night Engagement Episode)
Saṃjaya reports that after Bhūriśravā’s death, Somadatta confronts Sātyaki with a formal ethical indictment: he argues that a warrior devoted to kṣātra-dharma should not strike one who is turned away, supplicating, or has laid down weapons, and he frames Sātyaki’s act as a deviation into ‘dasyu-dharma’ (irregular conduct). Somadatta then issues an oath of retaliation and initiates renewed combat, supported by Kaurava formations. Sātyaki answers with counter-claims and threatens Somadatta, leading to an exchange in which Somadatta is wounded and evacuated. The narrative then pivots to a night engagement dominated by Ghaṭotkaca’s terrifying presence, rākṣasa auxiliaries, and māyā: showers of stones and weapons, fear effects on troops, and shifting forms (mountain, storm-cloud) are described as tactical pressure. Aśvatthāmā withstands these measures, counters illusions with appropriate astras (including vajra- and vāyavya-type responses), and inflicts severe losses on rākṣasa units. After the death of Ghaṭotkaca’s son Añjanaparvan and further escalation, Ghaṭotkaca renews the duel; Aśvatthāmā ultimately releases a decisive, death-like arrow that pierces Ghaṭotkaca’s heart, causing his fall. Dhṛṣṭadyumna withdraws the fallen from immediate danger, while Aśvatthāmā’s success is acclaimed and Kaurava command activity continues with redeployment instructions for allied leaders.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र कर्ण और भीमसेन के आमने-सामने आने का वृत्त सुनते हैं—भीम की गर्जना और उसके क्रोध का ऐसा वर्णन कि स्वयं कर्ण के मन में भी एक अनकहा भय उठता है। → संजय बताता है कि क्रुद्ध भीमसेन गदा-धारी काल के समान प्रतीत होता है—तीनों लोकों में कोई ऐसा नहीं जो उसके सामने टिक सके। कर्ण भी स्वीकार करता है कि उसे भीम से जैसा भय है वैसा न अर्जुन से, न कृष्ण से। इसी बीच घोर अपशकुन प्रकट होते हैं—गिद्धों के झुंड, आकाश का ढँक जाना, सेना के वाहनों का आतंकित होकर मल-मूत्र त्यागना—मानो युद्धभूमि स्वयं अनिष्ट की घोषणा कर रही हो। → कर्ण-भीम का घमासान चरम पर पहुँचता है—तीर-वर्षा, रथों का टूटना, सारथियों पर प्रहार; भीम हँसते हुए चौंसठ बाणों से कर्ण पर धावा बोलता है, और कर्ण भी प्रत्युत्तर में भीम को गहरी चोट पहुँचाकर उसके सारथि को पाँच बाणों से बेध देता है। अंततः कर्ण का रथ अश्वहीन हो जाता है और वह भय/विवशता में रथ से कूदकर वृषसेन के रथ पर जा चढ़ता है। → भीमसेन की प्रचण्डता के आगे कर्ण की स्थिति डगमगाती है; कर्ण का रथ-त्याग और दूसरे रथ पर आश्रय लेना इस अध्याय का निर्णायक संकेत बनता है—भीम की विजय-छाया और कौरव पक्ष की क्षीण होती प्रतिष्ठा स्पष्ट हो जाती है। → कर्ण वृषसेन के रथ पर सुरक्षित तो हो जाता है, पर युद्ध का वेग थमता नहीं—अब प्रश्न यह है कि कर्ण पुनः कैसे पलटवार करेगा और यह अपशकुन किस बड़े अनर्थ की भूमिका हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--मा_ज बछ। अि<-छऋाल एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध तथा कर्णकी पराजय धघतयाट्र उवाच निनदन्तं तथा तं तु भीमसेनं महाबलम् | मेघस्तनितनिर्घोषं के वीरा: पर्यवारयन्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ମେଘଗର୍ଜନା ସମ ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ଜୟଘୋଷ କରି ଗର୍ଜୁଥିବା ସେଇ ମହାବଳ ଭୀମସେନକୁ କେଉଁ ବୀରମାନେ ରୋକିଲେ?
Verse 2
न हि पश्याम्यहं त॑ वै त्रिषु लोकेषु कंचन । क्ुद्धस्य भीमसेनस्य यस्तिछेदग्रतो रणे,मैं तो तीनों लोकोंमें किसीको ऐसा नहीं देखता, जो क्रोधमें भरे हुए भीमसेनके सामने युद्धस्थलमें खड़ा हो सके
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ଭୀମସେନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଣଭୂମିରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିପାରିବା ଲୋକ ମୁଁ ତିନି ଲୋକରେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 3
गदां युयुत्ममानस्य कालस्येवेह संजय । न हि पश्याम्यहं युद्धे यस्तिछ्ेदग्रत: पुमान्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ, ଏଠାରେ ଗଦା ହାତେ ଧରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ମୁଁ ସାକ୍ଷାତ୍ କାଳ ସମାନ ଦେଖୁଛି। ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଣଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଠିଆ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 4
रथं रथेन यो हन्यात् कुज्जरं कुज्जरेण च । कस्तस्य समरे स्थाता साक्षादपि पुरंदर:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ରଥଦ୍ୱାରା ରଥକୁ ଏବଂ ହାତୀଦ୍ୱାରା ହାତୀକୁ ମାରିପାରେ, ସେହି ବୀରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସମରରେ କିଏ ଠିଆ ହେବ? ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ!
Verse 5
क्ुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्रान् जिघांसतः । दुर्योधनहिते युक्ता: समतिष्ठन्त केडग्रत:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ, ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଭୀମସେନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ହିତରେ ନିବଦ୍ଧ କେ କେ ଯୋଦ୍ଧା ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଠିଆ ହେଲେ?
Verse 6
भीमसेनदवाग्नेस्तु मम पुत्रांस्तृणोपमान् | प्रधक्षतो रणमुखे के5तिष्ठन्नग्रतो नरा:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଭୀମସେନ ଦାବାନଳ ସମାନ, ଆଉ ମୋ ପୁଅମାନେ ତୃଣ ସମାନ। ରଣମୁଖରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଭୀମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେ କେ ବୀର ଠିଆ ହେଲେ?
Verse 7
काल्यमानांस्तु पुत्रान् मे दृष्टवा भीमेन संयुगे । कालेनेव प्रजा: सर्वा: के भीम॑ पर्यवारयन्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେପରି କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ଗ୍ରସିନେଇଥାଏ, ସେପରି ସଂଗ୍ରାମରେ ଭୀମସେନ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କାଳମୁଖକୁ ନେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, କେଉଁ ବୀରମାନେ ଆଗେଇ ଆସି ଭୀମଙ୍କୁ ରୋକିଲେ?
Verse 8
न मे<र्जुनादू भयं तादृक् कृष्णान्नापि च सात्वतात् । हुतभुग्जन्मनो नैव याद्ग्भीमाद् भयं मम
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନଠାରୁ, କୃଷ୍ଣଠାରୁ, ସାତ୍ୟକିଠାରୁ, ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେପରି ଭୟ ଲାଗେ ନାହିଁ। ମୋର ଭୟ ତ କେବଳ ଭୀମସେନଠାରୁ ହିଁ।
Verse 9
भीमवद्ले: प्रदीप्तस्य मम पुत्रान् दिधक्षत: | के शूरा: पर्यवर्तन्त तन््ममाचक्ष्व संजय
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଭୀମ ଦହନଶୀଳ ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୋଇ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଗେଇଲାବେଳେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେଉଁ କେଉଁ ଶୂରବୀର ଅଟୁଟ ରହିପାରିଲେ? ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କୁହ।
Verse 10
संजय उवाच तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम् । तुमुलेनैव शब्देन कर्णोउप्यभ्यद्रवदू बली,संजयने कहा--राजन्! इस प्रकार गरजते हुए महाबली भीमसेनपर बलवान कर्णने भयंकर सिंहनादके साथ आक्रमण किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମହାବଳୀ ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ, ଭୟଙ୍କର ତୁମୁଳ ରଣନାଦ ସହିତ ପରାକ୍ରମୀ କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଧାଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 11
व्याक्षिपन् सुमहच्चापमतिमात्रममर्षण: । कर्ण: सुयुद्धमाकाड्शक्षन् दर्शयिष्यन् बल॑ मृथे
ଅପମାନ ସହିନପାରୁଥିବା କର୍ଣ୍ଣ ନିଜର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଧନୁଷକୁ ଝଟକା ଦେଇ ଉଠାଇଲେ। ସତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି, ରଣଭୂମିରେ ନିଜ ବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
Verse 12
भीमो<पि दृष्ट्वा सावेगं पुरो वैकर्तनं स्थितम्
ଭୀମ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ବେଗରେ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ବୈକର୍ତ୍ତନ କର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 13
तान् प्रत्यगृह्नात् कर्णोडपि प्रतीपं प्रापपच्छरान्,कर्णने भी उन बाणोंको ग्रहण किया और उनके विपरीत बहुत-से बाण चलाये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଅନେକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 14
ततस्तु सर्वयोधानां यततां प्रेक्षतां तदा । प्रावेपन्निव गात्राणि कर्णभीमसमागमे,उस समय कर्ण और भीमसेनके संघर्षमें विजयके लिये प्रयत्नशील होकर देखनेवाले सम्पूर्ण योद्धाओंके शरीर काँपने-से लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଦେଖୁଥିବା ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, କର୍ଣ୍ଣ-ଭୀମସେନଙ୍କ ସମାଗମ-ଯୁଦ୍ଧରେ ମାନୋ କମ୍ପି ଉଠିଲା।
Verse 15
रथिनां सादिनां चैव तयो: श्रुत्वा तलस्वनम् | भीमसेनस्य निनदं श्रुत्वा घोरं रणाजिरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ତାଳ ଠୋକାର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଏବଂ ରଣାଙ୍ଗଣରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଘୋର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ରଥୀ ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଥରଥର କମ୍ପିଲା।
Verse 16
खं च भूमिं च संरुद्धां मेनिरे क्षत्रियर्षभा: । पुनर्घोरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପୁନଃପୁନଃ ଘୋର ନାଦରେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମାନୋ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 17
समरे सर्वयोधानां ध्नूंष्यभ्यपतन् क्षितौ | शस्त्राणि न्यपतन् दोर्भ्य: केषांचिच्चासवो<5द्रवन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହି ସମରରେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଧନୁଷ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଶସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହାତରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ କେତେକଙ୍କର ତ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା।
Verse 18
वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । वाहनानि च सर्वाणि बभूवुर्विमनांसि च
ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଅନାୟାସେ ମଳ-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାହନ ଓ ରଥମାନେ ମଧ୍ୟ ମନମରା ଓ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲେ।
Verse 19
प्रादुरासन् निमित्तानि घोराणि सुबहून्युत । गृध्रकड़कबलै श्वासीदन्तरिक्षं समावृतम्
ହଠାତ୍ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଗିଧ, କଙ୍କମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଓ କୁକୁରମାନଙ୍କ ହାଫୁଥିବା କଠୋର ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା।
Verse 20
तस्मिन् सुतुमुले राजन् कर्णभीमसमागमे । सारी सेनाके समस्त वाहन संत्रस्त होकर मल-मूत्र त्यागने लगे। उनका मन उदास हो गया। बहुत-से भयंकर अपशकुन प्रकट होने लगे। राजन्! कर्ण और भीमके उस भयंकर युद्धमें आकाश गीधों, कौवों और कंकोंसे छा गया || १८-१९ $ ।।
ରାଜନ୍! ସେହି ଅତି ଭୟଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣ-ଭୀମ ସମାଗମ ଯୁଦ୍ଧରେ, ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଭୀମକୁ କୁଡ଼ିଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ପୀଡ଼ିତ କଲା।
Verse 21
प्रहस्य भीमसेनो<पि कर्ण प्रत्याद्रवद् रणे
ତେବେ ଭୀମସେନ ମଧ୍ୟ ହସିହସି ରଣଭୂମିରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ରମଣ କରି ଧାଇଲେ।
Verse 22
तस्य कर्णो महेष्वास: सायकांशक्ष॒तुरो$क्षिपत्
ତେବେ ମହାଧନୁର୍ଧର କର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଚାରିଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଭୀମସେନ ହସ୍ତଚାତୁର୍ୟ ଦେଖାଇ ଅନେକ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିକଟକୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ରଣଭୂମିରେ ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 23
असप्प्राप्तांश्व तान् भीम: सायकैर्नतपर्वभि: । चिच्छेद बहुधा राजन् दर्शयन् पाणिलाघवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶରଗୁଡ଼ିକ ଭୀମଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ, ଭୀମ ହସ୍ତଲାଘବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ନତପର୍ବ ନିଜ ଶରଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 24
तं॑ कर्णश्छादयामास शरब्रातैरनेकश: । संछाद्यमान: कर्णेन बहुधा पाण्डुनन्दन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କର୍ଣ୍ଣ ଅନେକଥର ଶରବୃନ୍ଦର ଘନବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ଆଛାଦିତ କଲେ। କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଆଛାଦିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଭୀମ ଅବିଚଳ ରହିଲେ।
Verse 25
चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेशे महारथ: । विव्याध चैनं बहुभि: सायकैर्नतपर्वभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରଥୀ ଭୀମ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ମୁଷ୍ଟିଧରଣ ସ୍ଥାନରେ ହିଁ କାଟିଦେଲେ; ତାପରେ ନତପର୍ବ ଅନେକ ଶରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 26
अथान्यद् धनुरादाय सज्यं कृत्वा च सूतज: । विव्याध समरे भीम॑ भीमकर्मा महारथ:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଭୟଙ୍କର କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାରଥୀ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ନେଇ ତାହାକୁ ସଜ୍ଜ କରି, ସମରରେ ଭୀମଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 27
तस्य भीमो भशं क्रुद्धस्त्रीन शरान् नतपर्वण: । निचखानोरसि क्रुद्ध: सूतपुत्रस्य वेगत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ଭୀମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବେଗରେ ନତପର୍ବ ତିନିଟି ଶର ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉରସ୍ଥଳରେ ଠୋକିଦେଲେ।
Verse 28
तब भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने वेगपूर्वक सूतपुत्रकी छातीमें झुकी हुई गाँठवाले तीन बाण धँसा दिये ।।
ତେବେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ହେଲା। ସେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଗଠିଠାରେ ବାଙ୍କା ଅଗ୍ର ଥିବା ତିନୋଟି ବାଣ ଗୁଞ୍ଜାଇଦେଲେ। ବକ୍ଷମଧ୍ୟରେ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଗଡ଼ିଥିବା ସେ ବାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କର୍ଣ୍ଣ ତିନି ଶିଖର ଥିବା ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 29
सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभि: । धातुप्रस्यन्दिन: शैलादू यथा गैरिकधातव:
ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦେହରୁ ରକ୍ତ ଧାରା ବହିଲା; ଯେପରି ଧାତୁ-ଧାରା ଝରାଉଥିବା ପର୍ବତରୁ ଗେରୁ ଧାତୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
Verse 30
किंचिद् विचलित: कर्ण: सुप्रहाराभिपीडित: । आकर्णपूर्णमाकृष्य भीम॑ विव्याध सायकै:,उस गहरे प्रहारसे पीड़ित हो कर्ण कुछ विचलित हो उठा। फिर धनुषको कानतक खींचकर उसने अनेक बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला
ସେଇ ଗଭୀର ପ୍ରହାରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କର୍ଣ୍ଣ କିଛିକ୍ଷଣ ଡଗମଗାଇଲେ। ପରେ ଧନୁଷକୁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ଅନେକ ବାଣରେ ଭୀମଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 31
चिक्षेप च पुनर्बाणानू शतशो5थ सहस्रश: । स शरैररदितस्तेन कर्णेन दृढ्धन्विना । धनुर्ज्यामच्छिनत् तूर्ण भीमस्तस्य क्षुरेण ह
ପୁଣି ସେ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ। ଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶରପ୍ରହାରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଭୀମ କ୍ଷୁରବାଣରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା କାଟିଦେଲେ।
Verse 32
तत्पश्चात् उनपर पुनः सैकड़ों और हजारों बाणोंका प्रहार किया। सुदृढ़ धनुर्धर कर्णके बाणोंसे पीड़ित हो भीमसेनने एक क्षुरके द्वारा तुरंत ही उसके धनुषकी प्रत्यंचा काट दी ।।
ତାପରେ ସେ ପୁଣି ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବାଣରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ସୁଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶରପ୍ରହାରରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୀମସେନ କ୍ଷୁରବାଣରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଧନୁଷର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା କାଟିଦେଲେ। ପୁଣି ଭଲ୍ଲବାଣରେ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ ରଥାସନରୁ ତଳେ ପକାଇଦେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ମହାରଥୀ ତାଙ୍କ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣହୀନ କରିଦେଲେ।
Verse 33
हताश्वात् तु रथात् कर्ण: समाप्लुत्य विशाम्पते । स्यन्दनं वृषसेनस्य तूर्णमापुप्लुवे भयात्,प्रजानाथ! उस समय कर्ण भयके मारे उस अश्वहीन रथसे कूदकर तुरंत ही वृषसेनके रथपर जा बैठा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରଥ ଅଶ୍ୱହୀନ ହେବାମାତ୍ରେ ସେ ଭୟ ଓ ତ୍ୱରାରେ ସେଠାରୁ ଲାଫି ନମି, ତୁରନ୍ତ ବୃଷସେନଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ିଗଲେ।
Verse 34
निर्जित्य तु रणे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान् । ननाद बलवान नादं पर्जन्यनिनदोपमम्,इस प्रकार बलवान एवं प्रतापी भीमसेनने रणभूमिमें कर्णको पराजित करके मेघ- गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे सिंहनाद किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ପ୍ରତାପବାନ୍ ଭୀମସେନ ମେଘଗର୍ଜନା ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ମହାନାଦ କଲେ।
Verse 35
तस्य त॑ निनदं श्रुत्वा प्रह्ष्टो $ भूद् युधिष्ठिर: । कर्ण पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे,भीमसेनका वह महान् सिंहनाद सुनकर उनके द्वारा युद्धमें कर्णको पराजित हुआ जान राजा युधिष्ठिर बड़े प्रसन्न हुए
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମସେନଙ୍କ ସେଇ ମହାନାଦ ଶୁଣି, ସଂଗ୍ରାମରେ ଭୀମସେନ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 36
समन्ताच्छड्खनिनदं पाण्डुसेनाकरोत् तदा । शत्रुसेनाध्वनिं श्रुत्वा तावका हानदन् भूशम,उस समय पाण्डव-सेना सब ओर शंखनाद करने लगी। शत्रुसेनाकी शंखध्वनि सुनकर आपके सैनिक भी जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବ-ସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶଙ୍ଖନାଦ କଲା। ଶତ୍ରୁସେନାର ସେଇ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 37
स शड्खबाणनिनदै्हर्षाद् राजा स्ववाहिनीम् । चक्रे युधिष्ठिर: संख्ये हर्षनादैश्व॒ संकुलाम्,राजा युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें हर्षके कारण अपनी सेनाको शंख और बाणोंकी ध्वनि तथा हर्षनादसे व्याप्त कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହର୍ଷରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ସେନାକୁ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ବାଣଧ୍ୱନି ଓ ହର୍ଷନାଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Verse 38
गाज्डीवं व्याक्षिपत् पार्थ: कृष्णो5प्यन्जमवादयत् । तमन्तर्धाय निनदं भीमस्य नदतो ध्वनि: । अश्रूयत तदा राजन सर्वसैन्येषु दारुण:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୃଥାପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର କଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଧ୍ୱନିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସିଂହନାଦ ସଦୃଶ ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ, ହେ ରାଜନ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଗଲା।
Verse 39
ततो व्यायच्छतामस्त्रै: पृथक् पृथगजिद्ाागै: । मृदुपूर्व तु राधेयो दृढपूर्व तु पाण्डव:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ଦୁଇ ବୀର ପରସ୍ପର ଉପରେ ସିଧା ଯାଉଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଛାଡ଼ି ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଧେୟ କର୍ଣ୍ଣ ମିତ ଓ ସଂୟମିତ ଭାବେ ଶର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେବେକି ପାଣ୍ଡବ ଭୀମସେନ ଦୃଢ଼ ଓ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ପ୍ରତିଆଘାତ କରୁଥିଲେ।
Verse 116
रुरोध मार्ग भीमस्य वातस्येव महीरुह: । अत्यन्त अमर्षशील कर्णने रणभूमिमें अपना बल दिखानेके लिये अपने विशाल धनुषको खींचते और युद्धकी अभिलाषा रखते हुए
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅମର୍ଷଶୀଳ କର୍ଣ୍ଣ ରଣଭୂମିରେ ନିଜ ବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ, ବିଶାଳ ଧନୁଷ ଟାଣି ଯୁଦ୍ଧାଭିଲାଷାରେ, ଭୀମସେନଙ୍କ ମାର୍ଗ ଅବରୋଧ କଲେ—ଯେପରି ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ବାୟୁର ପଥକୁ ରୋକେ।
Verse 128
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनका कौरव-सेनामें प्रवेश तथा युधिष्ठिरका हर्षविषयक एक सौ अद्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଭୀମସେନଙ୍କ କୌରବ-ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହର୍ଷବିଷୟକ ଏକଶେ ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 129
(दृष्टवा कर्ण च पार्थेन बाधितं बहुभि: शरै: । दुर्योधनो महाराज दु:शलं प्रत्यभाषत ।।
(ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଅନେକ ବାଣରେ କର୍ଣ୍ଣ ଭାରି ଭାବେ ବାଧିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ମହାରାଜ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦୁଃଶଳକୁ କହିଲେ—‘ଦେଖ, କର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଛି; ଶୀଘ୍ର ତାହା ପାଇଁ ରଥ ଯୋଗା।’ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦୁଃଶଳ ଦୌଡ଼ିଗଲା। ମହାରଥୀ କର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଶଳର ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୀମସେନ ସହସା ଧାଇ ଆସି ପଦ୍ଦଶ ବାଣରେ ଉଭୟଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ପୁନଃ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଦୁଃଶଳର ଶିର କାଟିଦେଲେ।) ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଭୀମପ୍ରବେଶ ଓ କର୍ଣ୍ଣପରାଜୟବିଷୟକ ଏକଶେ ଅଠାଇଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକଶେ ଅଠାଇଶ ନୁହେଁ—ଏକଶେ ଅଣତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 216
सायकानां चतुःषष्ट्या क्षिप्रकारी महायशा: । तब शीघ्रता करनेवाले महायशस्वी भीमसेनने भी हँसकर चौंसठ बाणोंद्वारा रणभूमिमें कर्णपर आक्रमण किया
ତେବେ ଶୀଘ୍ରକାରୀ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଭୀମସେନ ହସିହସି ରଣଭୂମିରେ ଚଉଷଠି ଶରଦ୍ୱାରା କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 1236
चुकोप बलदद्दीरश्षिक्षेपास्प शिलाशितान् । वीर भीमसेन भी अपने सामने कर्णको खड़ा देख अत्यन्त कुपित हो उठे और तुरंत ही उसके ऊपर सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए बाण बलपूर्वक छोड़ने लगे
ସାମ୍ନାରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବୀର ଭୀମସେନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ସହସା ଶାଣପଥରେ ଧାର ଦିଆ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ମହାବଳେ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 2036
विव्याध चास्य त्वरित: सूतं पज्चभिराशुगै: । तदनन्तर कर्णने बीस बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर तुरंत ही उनके सारथिको पाँच बाणोंसे बींध डाला
ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ବିଶ ଶରରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲେ; ତାହା ପରେ ସହସା ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ ପାଞ୍ଚ ତୀବ୍ର ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether battlefield duty permits killing an opponent who is disarmed, supplicating, or turned away; Somadatta frames such killing as a violation of kṣātra-dharma, while the unfolding retaliation implies competing interpretations shaped by prior harms and war conditions.
The chapter illustrates that dharma in conflict contexts is contested, publicly argued, and enforced through reputation, oath, and consequence; it also emphasizes disciplined response—countering fear, illusion, and chaos through trained discernment and proportional countermeasures.
No explicit phalaśruti is presented; the meta-commentary is implicit in Saṃjaya’s report structure and the acclaim/condemnation dynamics, situating the episode as a case-study in how war amplifies ethical ambiguity and karmic aftermath.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.