Adhyaya 119
Śaineya–Bhūriśravas: Genealogy, Svayaṃvara Contest, and the Maheśvara Boon
Upa-parva: Śaineya–Bhūriśravas Upākhyāna (Genealogical and Causal Account)
Dhṛtarāṣṭra opens with a query about an apparently paradoxical battlefield outcome: how a warrior described as having crossed the “ocean of armies” and being difficult to check could nonetheless be seized and thrown down by Bhūriśravas. Saṃjaya answers by supplying an origin-and-causation narrative (upākhyāna). He traces a lineage sequence (Atri → Soma → Budha → Purūravas → Āyu → Nahuṣa → Yayāti → Yadu and his descendants), situating the Yādava/Vṛṣṇi line and introducing Śini within that milieu. The account then shifts to Devaka’s daughter’s svayaṃvara, where Śini secures Devakī for Vasudeva by overcoming rival kings. Somadatta, affronted at seeing Devakī taken, engages Śini in a prolonged and remarkable contest; Śini subdues him publicly yet releases him out of compassion. The humiliation motivates Somadatta to propitiate Maheśvara, from whom he obtains a boon: the birth of a son who will, in a future battle, strike down Śini’s son in public and by a foot-blow. Saṃjaya concludes that this boon-enabled causality explains later reversals and underscores the extraordinary martial and ethical profile attributed to the Vṛṣṇi/Sātvata warriors—disciplined, respectful of elders, protective of dependents, and portrayed as unmatched in strength.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि जब सेनाएँ आमने-सामने जूझ रही थीं, तब शैनेय सात्यकि और आचार्य द्रोण का महासंग्राम सबके देखते-देखते बलि-इन्द्र के तुल्य भयंकर हो उठा। → द्रोण अवसर-वेधी होकर लोहे के विचित्र, विषधर-से तीक्ष्ण बाणों से सात्यकि को ललाट पर बेधते हैं और इन्द्राशनि-सम गर्जना वाले शरों की वर्षा करते हैं। सात्यकि परमास्त्रवित् होकर द्रोण-चाप से छूटते शरों को ‘दो-दो’ कर काटता है, फिर भी घोर आघातों से क्षत-विक्षत होकर क्रोध में भर उठता है। युद्धभूमि में उसका रुक्मरथ चाँदी-सा दमकता हुआ सहस्रों मण्डल बनाता दौड़ता है, मानो सूर्य-सा घूमता प्रकाश। → क्रोध-ईंधन से प्रज्वलित ‘द्रोण-अग्नि’ पाण्डव-पाञ्चालों को रोककर दहकती हुई काल-सूर्य के समान स्थिर होती है; उसी क्षण सात्यकि भी आहत होकर उग्र प्रतिशोध में शर-वर्षा करता है—दोनों की टक्कर समस्त सेनाओं के सामने निर्णायक उत्कर्ष पर पहुँचती है। → सात्यकि के प्रतिरोध और प्रहार से द्रोण की गति बाधित होती है; कौरव-सेना में घबराहट फैलती है और अनेक दल पीछे हटने लगते हैं—रण का प्रवाह क्षण भर के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → द्रोण का क्रोध शांत नहीं होता; वह फिर से पाण्डव-पाञ्चालों को रोकने हेतु ‘अग्नि’ की भाँति खड़ा है—अगले क्षण यह ज्वाला किस पर टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। है २ >> सप्तदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और द्रोणाचार्यका युद्ध
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ଯେତେବେଳେ ଏଠି-ସେଠି ଯାଇ ଆପଣଙ୍କ ସେନାମାନଙ୍କୁ କାଳର ଗାଳରେ ପଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେତେବେଳେ ଭାରଦ୍ୱାଜନନ୍ଦନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ମହା ବାଣସମୂହର ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 2
स सम्प्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत् । पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव,राजन! सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते बलि और इन्द्रके समान द्रोणाचार्य और सात्यकिका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया
ହେ ରାଜନ! ସମସ୍ତ ସେନା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳି ଓ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ତୁମୁଳ ସଂଘର୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 3
ततो द्रोण: शिने: पौत्रं चित्रै: सर्वायसै: शरै: । त्रिेभिराशीविषाकारैललाटे समविध्यत
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଲଲାଟରେ ତିନିଟି ବାଣ ଘୁସେଇଲେ—ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଚିତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର, ଏବଂ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 4
तैर्ललाटार्पितिर्बाणर्युयुधानस्त्वजिद्वागै: । व्यरोचत महाराज त्रिशूज्र इव पर्वत:,महाराज! ललाटमें धँसे हुए उन सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा युयुधान तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान सुशोभित हुए
ମହାରାଜ! ଲଲାଟରେ ଗାଢ଼ିଥିବା ସେ ସିଧା ଯାଉଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ତିନି ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 5
ततो<5स्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान् | भारद्वाजोडन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे
ତାପରେ ସୁଯୋଗ ଦେଖୁଥିବା ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ଉପରେ ଆଉ ଅନେକ ବାଣ ପ୍ରେରଣ କଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 6
तान् द्रोणचापनिर्मुक्तान् दाशा्: पतत: शरान् | द्वाभ्यां द्वाभ्यां सुपुड्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित्
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେ ଦଶଟି ବାଣ ଧାଇ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ପରମାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଦାଶାର୍ହକୁଳନନ୍ଦନ ସାତ୍ୟକି ଉତ୍ତମ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ବାଣଦ୍ୱାରା ଦୁଇ-ଦୁଇ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ।
Verse 7
तामस्य लघुतां द्रोण: समवेक्ष्य विशाम्पते । प्रहस्य सहसाविध्यत् त्रिंशता शिनिपुड्रवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ତାହାର ଲାଘବ ଓ ତ୍ୱରିତ ଗତି ଦେଖି ଦ୍ରୋଣ ହସିଲେ; ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ଶିନିପ୍ରବର ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ତିରିଶଟି ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କରି ଆହତ କଲେ।
Verse 8
पुन: पञ्चाशतेषूणां शितेन च समार्पयत् । लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन्
ପୁନର୍ବାର ସେ ଯୁୟୁଧାନଙ୍କୁ ପଚାଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଆଘାତ କଲେ; ନିଜ ଅଧିକ ଲାଘବ ଦେଖାଇ ଯୁୟୁଧାନଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚପଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ।
Verse 9
समुत्पतन्ति वल्मीकाद् यथा क्ुद्धा महोरगा: । तथा द्रोणरथाद् राजन्नापतन्ति तनुच्छिद:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! କ୍ରୋଧିତ ମହାସର୍ପମାନେ ଯେପରି ବଲ୍ମୀକରୁ ଲାଫି ଉଠନ୍ତି, ସେପରି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ରଥରୁ ଦେହ-ଛେଦକ ଶରମାନେ ଧାଇ ଆସୁଛନ୍ତି।
Verse 10
राजन! जैसे बॉबीसे क्रोधमें भरे हुए बहुत-से सर्प प्रकट होते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! କ୍ରୋଧରେ ଫୁସୁଫୁସୁ କରୁଥିବା ଅନେକ ସର୍ପ ଯେପରି ହଠାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ରଥରୁ ଦେହ-ଛେଦକ ଶରମାନେ ସବୁଦିଗରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବଂ ସେହିପରି ଯୁୟୁଧାନ ମଧ୍ୟ ଶତସହସ୍ରଶଃ ‘ରୁଧିରଭୋଜୀ’ ଶର ଛାଡ଼ି ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ବର୍ଷା କଲେ।
Verse 11
लाघवाद् द्विजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष । विशेष नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମାରିଷ! ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ ଓ ସାତ୍ୱତ ବୀରଙ୍କ ଲାଘବ ଦେଖି ଆମେ କୌଣସି ଭେଦ ଧରିପାରିଲୁ ନାହିଁ; ସେଇ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାନ ମନେ ହେଲେ।
Verse 12
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभि: । आजपघान भुशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितै: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ କ୍ରୋଧେ ଦୀପ୍ତ ସାତ୍ୟକି ବଙ୍କା ଗଠିଯୁକ୍ତ ନଅଟି ବାଣରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 13
सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यत: । लाघवं युयुधानस्य दृष्टवा द्रोणो महारथ:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣ) ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଯୁୟୁଧାନ ଶତ ବାଣରେ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ଯୁୟୁଧାନଙ୍କ ଏହି ଫୁର୍ତ୍ତି ଦେଖି ମହାରଥୀ ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଆଘାତକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 14
सप्तत्या सारथिं विद्ध्वा तुरज्जांश्न त्रिभिस्त्रिभि: । ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ସତରି ବାଣରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ସାରଥିକୁ ବିଦ୍ଧ କରି, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ; ତାପରେ ମାଧବଙ୍କ ରଥରେ ଥିବା ଧ୍ୱଜକୁ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ।
Verse 15
अथापरेण भल्लेन हेमपुड्खेन पत्रिणा । धनुश्वचिच्छेद समरे माधवस्य महात्मन:,इसके बाद सुवर्णमय पंखवाले दूसरे भल्लसे आचार्यने समरांगणमें महामनस्वी सात्यकिके धनुषको भी खण्डित कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭଲ୍ଲ ବାଣରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ସମରମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମା ମାଧବ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ।
Verse 16
सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः । गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत्,इससे महारथी सात्यकिको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने धनुष त्यागकर विशाल गदा हाथमें ले ली और उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ମହାରଥୀ ସାତ୍ୟକି କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଧନୁଷ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଗଦା ଧରି ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 17
तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम् । न्यवारयच्छरैद्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभि:
ରେଶମି ପଟ୍ଟାରେ ବନ୍ଧା ସେଇ ଲୋହାର ଗଦା ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାରର ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ତାହାର ବେଗ ରୋକିଦେଲେ।
Verse 18
अथान्यद् धनुरादाय सात्यकि: सत्यविक्रम: । विव्याध बहुभिवररं भारद्वाजं शिलाशितै:,तब सत्यपराक्रमी सात्यकिने दूसरा धनुष लेकर सानपर तेज किये हुए बहुसंख्यक बाणोंद्वारा वीर द्रोणाचार्यको बींध डाला
ତାପରେ ସତ୍ୟବିକ୍ରମୀ ସାତ୍ୟକି ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି, ପଥରେ ଧାର ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନେକ ବାଣରେ ବୀର ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 19
स विद्ध्वा समरे द्रोणं सिंहनादममुछ्चत । तं वैन ममृषे द्रोण: सर्वशस्त्रभूृतां वर:
ଏପରି ସମରରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଆହତ କରି ସାତ୍ୟକି ସିଂହନାଦ କଲେ। ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ସେଇ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ଅପମାନ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 20
ततः शक्ति गृहीत्वा तु रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति,उन्होंने सोनेकी डंडेवाली लोहेकी शक्ति लेकर उसे सात्यकिके रथपर बड़े वेगसे चलाया
ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ଲୋହାର ଶକ୍ତି ଧରି ସେ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗରେ ମାଧବଙ୍କ ରଥ ଦିଗକୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ।
Verse 21
अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्ति: कालसंनिभा । भित्त्वा रथं जगामोग्रा धरणीं दारुणस्वना,वह कालके समान विकराल शक्ति सात्यकितक न पहुँचकर उनके रथको विदीर्ण करके भयंकर शब्द करती हुई पृथ्वीमें समा गयी
କାଳସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ସେଇ ଶକ୍ତି ଶୈନେୟ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଭେଦି ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ କରି ଧରଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 22
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो राजन् विव्याध पत्रिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन् भरतर्षभ
ତେବେ, ରାଜନ! ଶିନିଙ୍କ ପୌତ୍ର ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭୁଜାକୁ ଆଘାତ କରି ପୀଡା ଦେଇ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆହତ କଲା।
Verse 23
द्रोणो5पि समरे राजन् माधवस्य महद् धनु: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम्
ନରେଶ୍ୱର! ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ବିଶାଳ ଧନୁଷକୁ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ରଥଶକ୍ତିର ପ୍ରହାର କରି ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲେ।
Verse 24
मुमोह सारथिस्तस्य रथशकक््त्या समाहत: । स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्त संन्यषीदत,द्रोणकी रथशक्तिसे आहत हो सारथि मूर्च्छिंत हो गया। वह रथकी बैठकमें पहुँचकर वहाँ दो घड़ीतक चुपचाप बैठा रहा
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ରଥଶକ୍ତିର ଆଘାତରେ ତାହାର ସାରଥି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇଗଲା। ସେ ରଥର ଆସନକୁ ପହଞ୍ଚି କିଛି ସମୟ ନିରବରେ ବସି ରହିଲା।
Verse 25
चकार सात्यकी राजन् सूतकर्मातिमानुषम् । अयोधयच्च यद् द्रोणं रश्मीन् जग्राह च स्वयम्
ମହାରାଜ! ସେତେବେଳେ ସାତ୍ୟକି ଅତିମାନୁଷ ସୂତକର୍ମ କରି ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟ ଧରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 26
तत: शरशतेनैव युयुधानो महारथ: । अविध्यद ब्राह्माणं संख्ये हृष्टरूपो विशाम्पते,प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें महारथी सात्यकिने हर्षमें भरकर विप्रवर द्रोणाचार्यको सौ बाणोंसे घायल कर दिया
ପ୍ରଜାନାଥ! ତାପରେ ହର୍ଷରେ ଭରିଥିବା ମହାରଥୀ ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି ଆହତ କଲେ।
Verse 27
तस्य द्रोण: शरान् पञ्च प्रेषयामास भारत । ते घोरा: कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,भारत! फिर द्रोणाचार्यने सात्यकिपर पाँच बाण चलाये। वे भयंकर बाण उस रफक्षेत्रमें सात्यकिका कवच फाड़कर उनका लोहू पीने लगे
ତେବେ, ହେ ଭାରତ! ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବାଣଗୁଡ଼ିକ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର କବଚ ଭେଦି ଯେନେ ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ପିଇଲା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 28
निर्विद्धस्तु शरैघोेरिरक्रुद्धयत् सात्यकिर्भृशम् । सायकान् व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति
ସେଇ ଘୋର ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ଓ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇ ବୀର ସାତ୍ୟକି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। ତାପରେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରଥଧାରୀ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ବାଣର ଘନ ବର୍ଷା ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 29
ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि | अश्वान् व्यद्रावयद् बाणैरहतसूतांस्ततस्ततः,एक बाणसे युयुधानने द्रोणाचार्यके सारथिको धरतीपर गिरा दिया और सारथिहीन घोड़ोंको अपने बाणोंसे इधर-उधर मार भगाया
ତାପରେ ଯୁୟୁଧାନ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ବାଣରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାରଥିକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ। ତା’ପରେ ସାରଥିହୀନ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ଇତସ୍ତତଃ ଛିଟାଇଦେଲେ।
Verse 30
स रथ: प्रद्रुत: संख्ये मण्डलानि सहस्रश: । चकार राजतो राजन् भ्राजमान इवांशुमान्
ହେ ରାଜନ! ସେଇ ରଜତନିର୍ମିତ ରଥଟି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତିବେଗରେ ଧାଉଥିବାବେଳେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମଣ୍ଡଳ କରୁଥିଲା। ସେ ସମୟରେ ତାହା କିରଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 31
अभिद्रवत गृह्नीत हयान् द्रोणस्प धावत | इति सम चुक्रुशु: सर्वे राजपुत्रा: सराजका:,उस समय समस्त राजा और राजकुमार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“अरे! दौड़ो दौड़ो! द्रोणाचार्यके घोड़ोंको पकड़ो”
ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଏକସାଥି ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଧାଉ! ଧାଉ! ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଧର!”
Verse 32
ते सात्यकिमपास्याशु राजन् युधि महारथा: । यतो द्रोणस्तत: सर्वे सहसा समुपाद्रवन्,नरेश्वर! उस युद्धस्थलमें वे सभी महारथी शीघ्र ही सात्यकिका सामना छोड़कर जहाँ द्रोणाचार्य थे, वहीं सहसा भाग गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସେ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ରୋଣ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ହଠାତ୍ ଧାଇଗଲେ।
Verse 33
तान् दृष्टवा प्रद्रुतान् संख्ये सात्वतेन शरार्दितान् | प्रभग्नं पुनरेवासीत् तव सैन्यं समाकुलम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ସାତ୍ୱତ (ସାତ୍ୟକି)ଙ୍କ ବାଣରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ସେନା ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଭାଙ୍ଗି ଅସ୍ଥିରତାରେ ଛିଟିଗଲା।
Verse 34
व्यूहस्यैव पुनर्दधारें गत्वा द्रोणो व्यवस्थित: । वातायमानैस्तैरश्वैर्नीतो वृष्णिशरार्दितै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ପୁଣି ଫେରି ଯାଇ ବ୍ୟୂହର ଦ୍ୱାରେ ହିଁ ପୁନର୍ବାର ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ବୃଷ୍ଣିବୀର ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ବାଣରେ ପୀଡିତ, ପବନବେଗରେ ଧାଉଥିବା ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 35
पाण्डुपाज्चालसम्भिन्न॑ व्यूहमालोक्य वीर्यवान् । शैनेये नाकरोद्ू यत्नं व्यूहमेवा भ्यरक्षत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ନିଜ ବ୍ୟୂହକୁ ଦେଖି ପରାକ୍ରମୀ ଦ୍ରୋଣ ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ରୋକିବା ପ୍ରୟାସ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ବ୍ୟୂହର ରକ୍ଷାରେ ହିଁ ଲାଗିଲେ।
Verse 36
निवार्य पाण्डुपञज्चालान् द्रोणाग्नि: प्रदहन्निव । तस्थौ क्रोधेध्मसंदीप्त: कालसूर्य इवोद्यत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କୁ ନିବାରି ଦ୍ରୋଣରୂପୀ ଅଗ୍ନି ଯେନ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। କ୍ରୋଧରୂପୀ ଇନ୍ଧନରେ ସଂଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଳୟକାଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 116
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वरें सात्यकिके कौरव-सेनामें प्रवेशके पश्चात् दुर्योधन और कृतवमाकि पराजयविषयक एक सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ, ସାତ୍ୟକି କୌରବ-ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ପରାଜୟ ବର୍ଣ୍ଣନାକରୁଥିବା ଏକଶ ଷୋଳମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 117
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे सात्यकिपराक्रमे सप्तदशाधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବର ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ, ସାତ୍ୟକି-ପ୍ରବେଶ ଓ ସାତ୍ୟକି-ପରାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନାକରୁଥିବା ଏକଶ ସତରମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns interpretive justice in conflict narratives: how to reconcile a warrior’s reputed invincibility with a later public defeat, and whether such outcomes are best explained by immediate skill, prior causes (boons/vows), or the ethical consequences of earlier acts.
The chapter presents an etiological model of history: present outcomes are intelligible when traced through lineage, institutional practices, public honor dynamics, and the long afterlife of boons and vows—suggesting that agency operates within inherited and socially produced constraints.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and explanatory—embedding a causal backstory to stabilize the listener’s understanding of contested battlefield events within the larger epic logic of karma-like continuity and vow/boon efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.