Adhyaya 113
Adhyāya 113: Karṇa–Bhīma Śaravarṣa and the Battlefield Aftermath (कर्णभीमशरवर्षः)
Upa-parva: Karṇa–Bhīma Vimarda (Episode: Karṇa and Bhīma’s strategic engagement)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya with personal distress, acknowledging a prior mental posture of resignation yet asking what response remains appropriate and requesting a precise account of the warriors’ losses. Saṃjaya then narrates a fierce engagement between Karṇa and Bhīma: both unleash dense volleys likened to rainclouds. Bhīma’s named arrows strike Karṇa; Karṇa’s counter-volley saturates Bhīma. The surrounding Kaurava forces experience agitation and disarray as missiles fall in all directions; troops retreat in confusion, some interpreting the calamity as a divinely induced delusion. The narration expands into a panoramic depiction of the field: fallen elephants, horses, men; broken chariots and equipment; scattered weapons (arrows, spears, swords, axes, clubs) and ornaments (armlets, earrings, garlands), producing an image of the earth “adorned” in a grim, ironic sense. Observers among celestial and semi-divine beings are said to marvel at the superhuman intensity of the combat. The chapter closes by emphasizing the exceptional devastation produced by Karṇa and Bhīma’s clash and the resulting severe turmoil in the wider battle zone.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—धर्मराज युधिष्ठिर के प्रेमपूर्ण, पर भीतर से आशंकित वचन सुनकर शिनिपुत्र सात्यकि उठ खड़ा होता है; वह अर्जुन की सुरक्षा और युद्ध-नीति पर राजा की चिंता को सीधे संबोधित करता है। → सात्यकि युधिष्ठिर के कथन को ‘न्याययुक्त, चित्र और फाल्गुनार्थे यशस्कर’ कहकर स्वीकारता है, पर साथ ही संकेत देता है कि ऐसे संकट-काल में राजा को उसे भी पार्थ के समान ही समझकर आदेश देना चाहिए। वह युद्धभूमि की व्यापकता का चित्र खींचता है—देव, असुर, मनुष्य, राक्षस, किन्नर, महोरग, स्थावर-जंगम तक अर्जुन के संग्राम में ‘नालं’ (असमर्थ) हैं—अर्थात अर्जुन की क्षमता पर संदेह व्यर्थ है। फिर भी वह आत्मसंरक्षण और अर्जुन तक पहुँचने/सहायता भेजने की व्यावहारिकता पर विचार कर, स्वयं-बुद्धि से उचित गमन/व्यवस्था का प्रस्ताव रखता है। → सात्यकि निर्णायक स्वर में भरोसा दिलाता है कि अर्जुन की रक्षा हेतु पर्याप्त रक्षक-समूह ‘समाहित’ हैं—केकय राजकुमार, घटोत्कच, विराट, द्रुपद, शिखण्डी, धृष्टकेतु, कुन्तिभोज आदि—और वह यह भी उद्घोष करता है कि द्रोणाचार्य और कृतवर्मा सेना सहित भी उसे दबा नहीं सकेंगे; साथ ही धृष्टद्युम्न का स्मरण होता है—अग्नि से प्रकट वह योद्धा, द्रोण-वध के लिए सुसज्जित, जैसे नियति का शस्त्र। → संवाद का निष्कर्ष युधिष्ठिर की आशंका को शमन करना है—अर्जुन के विषय में भय त्यागो; जहाँ सत्यपराक्रमी, महाधनुर्धर श्रीकृष्ण (अच्युत) साथ हैं, वहाँ कर्म की ‘व्याप्ति’ (विघ्न) नहीं। सात्यकि की वाणी राजा को नीति, धैर्य और भरोसे की ओर लौटाती है। → द्रोण-वध की दिशा में धृष्टद्युम्न का ‘अग्निज’ विधान और सात्यकि की सक्रिय भूमिका संकेत देती है कि अगला घटनाक्रम द्रोण के विरुद्ध निर्णायक चालों की ओर मुड़ेगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १०५ श्लोक हैं) निफमशा (0) अमन न एकादरशाधिकशततमोड< ध्याय: सात्यकि और युधिष्ठिरका संवाद संजय उवाच प्रीतियुक्ते च हृद्यं च मधुराक्षरमेव च । कालयुक्तं च चित्र च न्याय्यं यच्चापि भाषितुम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଦୟଗ୍ରାହୀ, ମଧୁରାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ, ସମୟୋଚିତ, ଭାବରେ ଚିତ୍ର, କହିବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଥିଲା। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାହା ଶୁଣି ଶିନିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବର ସାତ୍ୟକି ଏହିପରି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
धर्मराजस्य तद् वाक््यं निशम्य शिनिपुज्भव: । सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्
ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିନିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବର ସାତ୍ୟକି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 3
श्रुत॑ ते गदतो वाक््यं सर्वमेतन्मयाच्युत । न्याययुक्त च चित्र च फाल्गुनार्थे यशस्करम्
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଆପଣ ଯାହା ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ଅଦ୍ଭୁତ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଏବଂ ଯଶବର୍ଦ୍ଧକ।
Verse 4
एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य सम्मतम् । वक्तुम्हसि राजेन्द्र यथा पार्थ तथैव माम्
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏପରି ସମୟରେ ମୋ ପରି ପ୍ରିୟ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଜନକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଯେପରି କହିପାରିଥାନ୍ତେ ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯାହା କହିପାରିଥାନ୍ତେ, ସେଇ ମୋତେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି।
Verse 5
न मे धनंजयस्यार्थे प्राणा रक्ष्या: कथंचन । त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं कि न कुर्या महाहवे
ମହାରାଜ! ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛିମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ?
Verse 6
लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम् । त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेह किमुतैतत् सुदुर्बलम्
ନରେନ୍ଦ୍ର! ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଥାଇଲେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ତିନି ଲୋକଙ୍କ ସହ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି; ତେବେ ଏଠାରେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ କୌରବୀ ସେନାକୁ ସାମ୍ନା କରିବା କ’ଣ ବଡ଼ କଥା?
Verse 7
सुयोधनबल त्वद्य योधयिष्ये समन्तत: । विजेष्ये च रणे राजन् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ରାଜନ! ଆଜି ମୁଁ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରି ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ)ଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ଏବଂ ସେଇ ରଣରେ ବିଜୟ ମଧ୍ୟ ପାଇବି; ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।
Verse 8
कुशल्यहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम् | हते जयद्रथे राजन् पुनरेष्यामि तेडन्तिकम्,“राजन! मैं कुशलपूर्वक रहकर सकुशल अर्जुनके पास पहुँच जाऊँगा और जयद्रथके मारे जानेपर उनके साथ ही आपके पास लौट आऊँगा
ରାଜନ! ମୁଁ ସାବଧାନ ରହି କୁଶଳରେ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିବି; ଏବଂ ଜୟଦ୍ରଥ ହତ ହେଲେ ତାଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ପୁଣି ଆପଣଙ୍କ ସମୀପକୁ ଫେରିଆସିବି।
Verse 9
अवश्यं तु मया सर्व विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप । वासुदेवस्य यद् वाक््यं फाल्गुनस्थ च धीमत:
କିନ୍ତୁ ନରାଧିପ! ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଓ ଧୀମାନ୍ ଫାଲ୍ଗୁଣ (ଅର୍ଜୁନ) ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
Verse 10
दृढं त्वभिपरीतो5हमर्जुनेन पुनः पुन: । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्थ वासुदेवस्य शृण्वत:
ଅର୍ଜୁନ ମୋତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଘେରି ଭାରି ଚାପ ଦେଇଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ଘଟିଲା।
Verse 11
“अर्जुनने सारी सेनाके बीचमें भगवान् श्रीकृष्णके सुनते हुए मुझे बारंबार कहकर दृढ़तापूर्वक बाँध लिया है ।।
ସମସ୍ତ ସେନାର ମଧ୍ୟରେ, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ଅର୍ଜୁନ ପୁନଃ ପୁନଃ କହି ମୋତେ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧିଦେଲା। ସେ କହିଥିଲା—“ମାଧବ! ଆଜି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ବଧ କରୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅପ୍ରମତ୍ତ ରହି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 12
त्वयि चाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे । नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम्
ହେ ମହାବାହୋ! ତୁମ ଉପରେ କିମ୍ବା ମହାରଥୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଉପରେ ଭରସା କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଧରୋହର ପରି ତୁମ ହସ୍ତେ ନିକ୍ଷେପ କରି, ମୁଁ ନିର୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇପାରିବି।
Verse 13
जानीषे हि रणे द्रोणं रभसं श्रेष्ठमम्मतम् । प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव
ମାଧବ! ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଉଗ୍ର ଓ ବେଗଶାଳୀ, ତୁମେ ଜାଣ। ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣୁଛ।
Verse 14
ग्रहणे धर्मराजस्य भारद्वाजोडपि गृध्यति । शक्तश्नापि रणे द्रोणो निग्रहीतुं युधिष्चिरम्,“'ट्रोणाचार्य भी धर्मराजको बंदी बनाना चाहते हैं और वे समरांगणमें राजा युधिष्ठिरको कैद करनेमें समर्थ भी हैं
ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାକୁ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ କରୁଛନ୍ତି; ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ଦ୍ରୋଣ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଧରିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 15
एवं त्वयि समाधाय धर्मराजं नरोत्तमम् | अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि,'ऐसी अवस्थामें नरश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरकी रक्षाका सारा भार तुमपर ही रखकर आज मैं सिन्धुराजके वधके लिये जाऊँगा
ଏହିପରି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରକ୍ଷାଭାର ତୁମ ଉପରେ ଅର୍ପଣ କରି, ମୁଁ ଆଜି—ନିଶ୍ଚୟ—ସୈନ୍ଧବଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଯିବି।
Verse 16
जयद्रथं च हत्वाहं द्रुतमेष्यामि माधव । धर्मराजं न चेद् द्रोणो निगृह्लीयाद् रणे बलात्
ହେ ମାଧବ! ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିବି—ଯଦି ଦ୍ରୋଣ ରଣରେ ବଳପୂର୍ବକ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିନପାରନ୍ତି।
Verse 17
निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव । सैन्धवस्य वधो न स्थान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत्
ହେ ମାଧବ! ଯଦି ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର)ଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସୈନ୍ଧବଙ୍କ ବଧ ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେହିବେଳେ ମୋର ମନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେବ।
Verse 18
एवंगते नरश्रेष्ठे पाण्डवे सत्यवादिनि । अस्माकं गमनं व्यक्त वन॑ प्रति भवेत् पुन:,“यदि सत्यवादी नरश्रेष्ठ पाण्डुकुमार युधिष्ठिर इस प्रकार बंदी बनाये गये तो निश्चय ही हमें पुन: वनमें जाना पड़ेगा
ଯଦି ସତ୍ୟବାଦୀ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି ଭାବେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ପୁନର୍ବାର ବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
Verse 19
सो<5यं मम जयो व्यक्त व्यर्थ एव भविष्यति । यदि द्रोणो रणे क्रुद्धों निगृह्लीयाद् युधिष्ठिरम्,“यदि द्रोणाचार्य रणक्षेत्रमें कुपित होकर युधिष्ठिरको कैद कर लेंगे तो मेरी यह विजय अवश्य ही व्यर्थ हो जायगी
ଯଦି ରଣଭୂମିରେ କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧରି ବନ୍ଦୀ କରିଦେବେ, ତେବେ ମୋର ଏହି ବିଜୟ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ।
Verse 20
स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थ मम माधव । जयार्थ च यशो<र्थ च रक्ष राजानमाहवे
ଏହେତୁ, ମହାବାହୁ ମାଧବ! ଆଜି ମୋ ପ୍ରିୟାର୍ଥେ, ବିଜୟାର୍ଥେ ଓ ତୁମ ଯଶବୃଦ୍ଧିର୍ଥେ—ରଣଭୂମିରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 21
स भवान् मयि निक्षेपो निक्षिप्त: सव्यसाचिना । भारद्वाजाद भयं नित्यं मन्यमानेन वै प्रभो,'प्रभो! इस प्रकार द्रोणाचार्यसे निरन्तर भय मानते हुए सव्यसाची अर्जुनने आपको मेरे पास धरोहरके रूपमें रख छोड़ा है
ପ୍ରଭୋ! ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଭୟ କରୁଥିବା ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରେ ଧରୋହର ଭାବେ ରଖି ଯାଇଛନ୍ତି।
Verse 22
तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यामि संयुगे | नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो
ମହାବାହୁ, ପ୍ରଭୋ! ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦେଖୁଛି—ରୁକ୍ମିଣୀନନ୍ଦନ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବ୍ୟତୀତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କରିପାରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
Verse 23
मां चापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः । सो<हं सम्भावनां चैतामाचार्यवचनं च तत्
ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ସେହି ଧୀମାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ସମ୍ଭାବନାକୁ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେହି ବଚନକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି।
Verse 24
आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଦ୍ରୁତ, ଲଘୁହସ୍ତ କୌଶଳର ବଳରେ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚରେ ଆବୃତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ରଣରେ ତାଙ୍କୁ ଭେଦିବା ଦୁର୍ଲଭ ଥିଲା।
Verse 25
यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वज:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଯଦି କାର୍ଷ୍ଣି ଧନୁଷ୍ପାଣି ହୋଇ, ମକରଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ଗତି ଏପରି ରହିନଥାନ୍ତା।”
Verse 26
कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରାଣର ରକ୍ଷା ନିଜେ କର; ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ତୁମକୁ କିଏ ରକ୍ଷା କରିବ?”
Verse 27
मा च ते भयमपद्यास्तु राजन्नर्जुनसम्भवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ କାରଣରେ (ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଘଟଣାମାନଙ୍କୁ ନେଇ) ତୁମ ମନରେ ଭୟ ଉପଜିବା ନାହିଁ।”
Verse 28
ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଏବଂ ସୌବୀର ଦେଶର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ତଥା ସୈନ୍ଧବ ଓ ପୌରବମାନେ…”
Verse 29
उदीच्या दाक्षिणात्याशक्षु ये चान्येडपि महारथा: । ये च कर्णमुखा राजन् रथोदारा: प्रकीर्तिता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରମୁଖ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଦାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ବିଷୟ କହାଯାଇଛି।
Verse 30
एतेड<र्जुनस्य क्रुद्धस्प कलां ना्हन्ति षोडशीम् । 'राजन्! जो सौवीर, सिन्धु तथा पुरुदेशके योद्धा हैं, जो उत्तर और दक्षिणके निवासी एवं अन्य महारथी हैं तथा जो कर्ण आदि श्रेष्ठ रथी बताये गये हैं वे कुपित हुए अर्जुनकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସୌବୀର, ସିନ୍ଧୁ ଓ ପୁରୁଦେଶର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣର ନିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାରଥୀମାନେ—କର୍ଣ୍ଣାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କ୍ରୋଧିତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଷୋଡଶମ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 31
सराक्षसगणा राजन् सकिन्नरमहोरगा । जड़मा: स्थावरा: सर्वे नाल॑ पार्थस्य संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ରାକ୍ଷସଗଣ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନ୍ ନାଗବଂଶ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗମ-ସ୍ଥାବର ପ୍ରାଣୀ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାନ୍ତି, ତଥାପି ସଂଗ୍ରାମରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ।
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनंजये । यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଏହା ଜାଣି ଧନଞ୍ଜୟ ବିଷୟରେ ତୁମ ଭୟ ଦୂର ହେଉ; କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଦୁଇ କୃଷ୍ଣ—ବୀର, ମହେଷ୍ୱାସ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ—ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ନିରାଶାର କାରଣ ନାହିଁ।
Verse 33
दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षमपि चाहवे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହି ଆହବରେ ଦୈବବଶତଃ ଅସ୍ତ୍ରକୌଶଳର ସିଦ୍ଧି, ଯୁକ୍ତିର ସଂଯୋଗ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଅମର୍ଷ—ସବୁ ଏକାସାଥି ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା।
Verse 34
मयि चापि सहाये ते गच्छमानेड<र्जुनं प्रति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଆପଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହଚର ଓ ସହାୟକ ଭାବେ ସଙ୍ଗେ ଯାଉଥିଲି…”
Verse 35
आचार्यो हि भृशं राजन् निग्रहे तव गृध्यति
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହରେ ଆଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅହିତକର କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଯାହା, ସେଠାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଗତିକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।”
Verse 36
कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଆଜି ଆପଣ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ନିଜେ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷକ କିଏ ହେବ?”
Verse 37
न हाहं त्वां महाराज अनिक्षिप्य महाहवे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ମହାହବରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି—କେବେବି ଛାଡ଼ି—ଯିବି ନାହିଁ।”
Verse 38
एतद्विचार्य बहुशो बुद्धया बुद्धिमतां वर,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ମହାରାଜ, ନିଜ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ବିଷୟକୁ ବାରମ୍ବାର ବିଚାର କରି, ଆପଣଙ୍କୁ ଯେ କର୍ମ ପରମ ମଙ୍ଗଳକର ଲାଗେ, ସେହି ପଥରେ ଆଜି ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 39
दृष्टवा श्रेय: परं बुद्धया ततो राजन् प्रशाधि माम्,“बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ महाराज! अपनी बुद्धिसे इस विषयमें बहुत सोच-विचार करके आपको जो परम मंगलकारक कृत्य जान पड़े, उसके लिये मुझे आज्ञा दें!
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯାହା ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍କର, ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପରେ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାରାଜ! ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରି ଯାହାକୁ ପରମ ମଙ୍ଗଳକର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବୁଛ, ସେହିପାଇଁ ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ।
Verse 40
युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । नतुमे शुद्धयते भाव: श्वेताश्वं प्रति मारिष
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ମାଧବ, ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, ସେପରି ହିଁ। କିନ୍ତୁ, ହେ ମାରିଷ, ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱ ପ୍ରତି ମୋର ଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉନାହିଁ।
Verse 41
युधिष्ठिर बोले--महाबाहु माधव! तुम जैसा कहते हो, वही ठीक है। आर्य! श्वेतवाहन द्रोणाचार्यकी ओरसे मेरा हृदय शुद्ध (निश्चिन्त) नहीं हो रहा है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ମାଧବ, ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, ସେପରି ହିଁ ଠିକ୍। ହେ ଆର୍ୟ! ଶ୍ୱେତବାହନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କାରଣରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ (ନିଶ୍ଚିନ୍ତ) ହେଉନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପରମ ପ୍ରୟାସ କରିବି। ମୋର ଅନୁମତିରେ ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାକୁ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଯାଇଛି।
Verse 42
आत्मसंरक्षणं संख्ये गमन॑ चार्जुनं प्रति । विचार्यतत् स्वयं बुद्धया गमनं तत्र रोचय
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମ-ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗମନ—ଏହି ଦୁଇଟି ବିଷୟକୁ ତୁମେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କର; ବିଚାର କରି ଯେ ଗମନ ତୁମକୁ ଯଥାଯଥ ଲାଗେ, ସେହିଟିକୁ ଚୟନ କର।
Verse 43
मुझे युद्धमें अपनी रक्षा करनी चाहिये या अर्जुनके पास तुम्हें भेजना चाहिये। इन दोनों बातोंपर तुम स्वयं ही अपनी बुद्धिसे विचार करके वहाँ जाना ही पसंद करो ।।
ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ନିଜ ରକ୍ଷା କରିବି କି, ନା ତୁମକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇବି—ଏହି ଦୁଇଟି କଥା ଉପରେ ତୁମେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି, ଯାହା ଶ୍ରେୟସ୍କର ମନେ ହୁଏ ସେହିପରି ସେଠାକୁ ଯାଅ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠାକୁ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଯାଇଛି, ସେଠାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ; ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ମୋର ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବେ।
Verse 44
पार्षतश्न ससोदर्य: पार्थिवाश्व महाबला: । द्रौपदेयाश्व मां तात रक्षिष्यन्ति न संशय:,तात! भाइयोंसहित धृष्टद्युम्न, महाबली भूपालगण तथा द्रौपदीके पाँचों पुत्र मेरी रक्षा कर लेंगे; इसमें संशय नहीं है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାତ! ପାର୍ଷତବଂଶୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ, ମହାବଳୀ ରାଜମାନେ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର—ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 45
केकया भ्रातर: पज्च राक्षसक्ष घटोत्कच: । विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथ:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—କେକୟଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ଭ୍ରାତା, ରାକ୍ଷସ ଘଟୋତ୍କଚ; ବିରାଟ ଓ ଦ୍ରୁପଦ, ଏବଂ ମହାରଥୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସଚେତନ ହୋଇ, ତାତ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ।
Verse 46
धृष्टकेतुश्न बलवान् कुन्तिभोजश्न मातुल: । नकुल: सहदेवश्न पञ्चाला: सृज्जयास्तथा
ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ବଳବାନ୍ ମାତୁଳ କୁନ୍ତିଭୋଜ; ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 47
न द्रोण: सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे
ଦ୍ରୋଣ ନିଜ ସେନା ସହିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସଂଯୁଗରେ କୃତବର୍ମା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ…
Verse 48
धृष्टय्युम्नश्व॒ समरे द्रोणं क़ुद्धं परंतप:
ପରନ୍ତପ! ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସମରରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କଲା।
Verse 49
वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम् । शत्रुओंको संताप देनेवाला धृष्टद्युम्न समरांगणमें कुपित हुए द्रोणाचार्यको पराक्रम करके रोक लेगा। ठीक वैसे ही, जैसे तटकी भूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोक देती है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପରାକ୍ରମରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ରୋକିବ। ଯେପରି ତଟର ଦୃଢ଼ ଭୂମି ସମୁଦ୍ରକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରୁ ନିବାରେ, ସେପରି ସଂଗ୍ରାମରେ ପରବୀରହନ୍ତା ପାର୍ଷତ (ପୃଷତପୁତ୍ର) ଯେଉଁଠି ଦାଁଡ଼ିବେ ସେଉଁଠି ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ରଖିବ।
Verse 50
द्रोणो न सैन्यं बलवत् क्रामेत् तत्र कथंचन । जहाँ शत्रुवीरोंका संहार करनेवाला द्रुपदकुमार संग्रामभूमिमें खड़ा होगा, वहाँ मेरी प्रबल सेनापर द्रोणाचार्य किसी तरह आक्रमण नहीं कर सकते ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବଳପୂର୍ବକ ସେନା ଉପରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁବୀରସଂହାରକ ଦ୍ରୁପଦକୁମାର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦାଁଡ଼ିବେ, ସେଠାରେ ମୋ ପ୍ରବଳ ସେନା ପ୍ରତି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିଜଣ ଦ୍ରୋଣବିନାଶ ପାଇଁ ହୁତାଶନ (ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି)ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 51
विश्रब्धं गच्छ शैनेय मा कार्षीमयि सम्भ्रमम् धृष्टय्युम्नो रणे क्रुद्धं द्रोणमावारयिष्यति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଶୈନେୟ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଯାଅ; ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଉନି। ରଣରେ କ୍ରୋଧିତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ରୋକି ରଖିବ।
Verse 110
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्िरवाक्यविषयक एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରବାକ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 111
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरसात्यकिवाक्ये एकादशाधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର-ସାତ୍ୟକି ସଂବାଦବିଷୟକ ଏକଶ ଏଗାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 233
पृष्ठतो नोत्सहे कर्तु त्वां वा त्यक्तुं महीपते । “अर्जुन मुझे भी बुद्धिमान् द्रोणाचार्यका सामना करनेमें समर्थ योद्धा मानते हैं। महीपते! मैं अपने आचार्यकी इस सम्भावनाको तथा उनके उस आदेशको न तो पीछे ढकेल सकता हूँ और न आपको ही त्याग सकता हूँ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମହୀପତି! ପଛଦିଗରୁ ଆଘାତ କରିବାକୁ ମୋର ସାହସ ନାହିଁ, ନାହିଁ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଶକ୍ତି। ଅଧର୍ମକୁ ରୋକୁଥିବା ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ିପାରେନି, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେନି।
Verse 243
उपलभ्य रणे क्रीडेदू यथा शकुनिना शिशु: । 'ट्रोणाचार्य अभेद्य कवचसे सुरक्षित हैं। वे शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेके कारण रणक्षेत्रमें अपने विपक्षीको पाकर उसी प्रकार क्रीड़ा करते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅଭେଦ୍ୟ କବଚରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଶୀଘ୍ରହସ୍ତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ପାଇ ଏମିତି କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ପକ୍ଷୀ ସହ ଖେଳେ।
Verse 256
तस्मै त्वां विसूजेयं वै स त्वां रक्षेद् यथार्जुन: । “यदि कामदेवके अवतार श्रीकृष्णकुमार प्रद्युम्न यहाँ हाथमें धनुष लेकर खड़े होते तो उन्हें मैं आपको सौंप देता। वे अर्जुनके समान ही आपकी रक्षा कर सकते थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପଣ କରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଅର୍ଜୁନ ପରି ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତା। ଯଦି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକୁମାର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଧନୁଷ ଧରି ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଦେଇଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ଅର୍ଜୁନସମ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 263
यः प्रतीयाद् रणे द्रोणं यावद् गच्छामि पाण्डवम् | “आप पहले अपनी रक्षाकी व्यवस्था कीजिये। मेरे चले जानेपर कौन आपका संरक्षण करनेवाला है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଆପଣ ନିଜ ରକ୍ଷାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ପରେ ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ସୁରକ୍ଷା କରିବ? ମୁଁ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପୁଣି ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଣଭୂମିରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରତିରୋଧ କରି ରହିବ?
Verse 276
नस जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति | “महाराज! आज आपके मनमें अर्जुनके लिये भय नहीं होना चाहिये। वे महाबाहु किसी कार्यभारको उठा लेनेपर कभी शिथिल नहीं होते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଅର୍ଜୁନ ପାଇଁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ମହାବାହୁ ବୀର ଏକଥର କାର୍ଯ୍ୟଭାର ଉଠାଇନେଲେ କେବେ ଶିଥିଲ ହୁଏନି, ନାହିଁ ସେ ଭାର ତଳେ ଖସିପଡ଼େ।
Verse 336
कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय । “आपके भाई अर्जुनमें जो दैवीशक्ति, अस्त्रविद्याकी निपुणता, योग, युद्धस्थलमें अमर्ष, कृतज्ञता और दया आदि सदगुण हैं उनका आप बारंबार चिन्तन कीजिये
ତୁମ ଭ୍ରାତାଙ୍କର କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଦୟା—ଏହି ସଦ୍ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କର।
Verse 343
द्रोणे चित्रास्त्रतां संख्ये राज॑स्त्वमनुचिन्तय । “राजन! मैं आपका सहायक रहा हूँ
ରାଜନ! ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବିଚିତ୍ରାସ୍ତ୍ର-ନିପୁଣତା ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କର।
Verse 356
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्यां कर्तु च भारत | “भरतवंशी नरेश! द्रोणाचार्य आपको कैद करनेकी बड़ी इच्छा रखते हैं। वे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षा करते हुए उसे सत्य कर दिखाना चाहते हैं
ହେ ଭାରତ! ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରି ତାହାକୁ ସତ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାରେ ଦୃଢ଼।
Verse 363
यस्याहं प्रत्ययात् पार्थ गच्छेयं फाल्गुनं प्रति । “अब आप अपनी रक्षाका प्रबन्ध कीजिये। पार्थ! मेरे चले जानेपर कौन आपका रक्षक होगा, जिसपर विश्वास करके मैं अर्जुनके पास चला जाऊँ
ହେ ପାର୍ଥ! ଏବେ ନିଜ ରକ୍ଷାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କର; ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ ତୁମର ରକ୍ଷକ କିଏ—ଯାହାର ଉପରେ ଭରସା କରି ମୁଁ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇପାରିବି?
Verse 376
क्वचिद् यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद् ब्रवीमि ते | “महाराज! कुरुनन्दन! मैं आपको इस महासमरमें किसी वीरके संरक्षणमें रखे बिना कहीं नहीं जाऊँगा; यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
ହେ କୌରବ୍ୟ ମହାରାଜ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଏହି ମହାସମରରେ ତୁମକୁ କୌଣସି ବୀରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରଖିବା ବିନା ମୁଁ କେଉଁଠିକୁ ଯିବି ନାହିଁ।
Verse 463
एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशय: । तात! पाँच भाई केकयराजकुमार
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସଚେତନ ଓ ସଂଯତ ହୋଇ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାତ! ପାଞ୍ଚ କୈକେୟ ରାଜକୁମାର, ରାକ୍ଷସ ଘଟୋତ୍କଚ, ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ, ମହାରଥୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ମୋର ବଳବାନ ମାମା କୁନ୍ତିଭୋଜ (ପୁରୁଜିତ), ନକୁଳ-ସହଦେବ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ସୂଞ୍ଜୟ-ବୀରଗଣ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସାବଧାନ ରହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପାହାରା ହେବେ।
Verse 476
समासादयितु शक्तो न च मां धर्षयिष्यति । सेनासहित द्रोणाचार्य तथा कृतवर्मा--ये युद्धस्थलमें मेरे पास नहीं पहुँच सकते और न मुझे परास्त ही कर सकेंगे
ସେନାସହିତ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃତବର୍ମା—ଏମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୋତେ ପରାଜିତ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 503
कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषण: । यह धृष्टद्युम्न, द्रोणाचार्यका नाश करनेके लिये कवच, धनुष, बाण, खड्ग और श्रेष्ठ आभूषणोंके साथ अग्निसे प्रकट हुआ है
କବଚଧାରୀ, ଶରସଜ୍ଜ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଧନୁଷ ଧାରଣକାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ—ଏହି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିନାଶାର୍ଥେ ଅଗ୍ନିରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।
Verse 3236
न तत्र कर्मणो व्यापत् कथज्चिदपि विद्यते । “महाराज! ऐसा जानकर अर्जुनके विषयमें आपका भय दूर हो जाना चाहिये। जहाँ सत्यपराक्रमी और महाथनुर्धर वीर श्रीकृष्ण एवं अर्जुन विद्यमान हैं वहाँ किसी प्रकार भी कार्यमें व्याघात नहीं हो सकता
ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଅବରୋଧ କେବେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ମହାରାଜ! ଏହା ଜାଣି ଅର୍ଜୁନ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଭୟ ଦୂର ହେଉ; କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ, ମହାଧନୁର୍ଧର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra confronts the dilemma of agency after catastrophe: whether resignation is sufficient or whether a ruler must still seek actionable understanding and responsibility even when outcomes appear irreversible.
The chapter illustrates that intense individual action can generate disproportionate collective consequences; ethically, it cautions that decisions and vows made under strong emotion may propagate harm beyond their intended targets.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Saṃjaya’s witness-style narration and the motif of astonishment, positioning the episode as a case study in how war magnifies both prowess and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.