Shloka 46
Adhyāya 86: Irāvān’s Lineage, Cavalry Clash, and the Māyā-Duel Ending in Irāvān’s Fall
ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथ: । (ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्वैकेन मारिष । अथैनं छिन्नथन्वानं छादयन्निव भारत ।। निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत् ।।) अश्वांश्व चतुरो राज॑श्षतुर्भि: सायकोत्तमै:
tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ | dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuś ca ekena māriṣa | athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayann iva bhārata || nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat | aśvāṃś ca caturo rājā śaturbhiḥ sāyakottamaiḥ ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତା’ପରେ ସମରରେ ହସିହସି ସେଇ ମହାରଥୀ, ହେ ମାରିଷ, ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ନକୁଳଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଶରରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନ୍ନ କରିଦେଲେ। ତା’ପରେ, ହେ ଭାରତ, ଧନୁଷହୀନ ନକୁଳଙ୍କୁ ମାନୋ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରୁଥିବା ପରି ବାଣବର୍ଷା କରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଏବଂ ରଣରେ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ହତ କରି ପତିତ କଲେ। ହେ ରାଜନ, ପରେ ଚାରି ଉତ୍ତମ ଶରରେ ତାଙ୍କ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ମଧ୍ୟ ନିପାତ କଲେ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how quickly power can shift in war: a warrior’s effectiveness depends on supports like banner, bow, charioteer, and horses. It reflects the severe demands of kṣatriya-dharma—steadfastness under sudden loss—while also reminding that martial excellence, when driven by pride or derision (prahasya), intensifies the moral harshness of battle.
Sañjaya describes an unnamed great chariot-warrior who, in the fight, first cuts Nakula’s banner, then severs his bow with a single arrow. He then overwhelms the now bowless Nakula, fells Nakula’s charioteer, and finally shoots down the four horses with four superb arrows, crippling the chariot’s mobility.