Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्

The Tumult of Battle Described

रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम्‌ | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।।

raṇāj juṇaṁ samabhavan mṛtāvāsa-sannibham | jahāṁ-tahāṁ mṛtakaṁ gire huye manuṣyā hastinaś ca hayāś ca—tena sā sarvā raṇabhūmir mṛtyu-nivāsa-sthānā-sadṛśī pratibhāti sma || pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn, bhīmasenasya sā saṁhāra-kāriṇī bhayaṅkarī gadā pralayakāle paśūn (jīvān) saṁharataḥ rudrasya pinākaṁ yama-daṇḍaṁ ca samāṁ bhayaṅkarī dṛṣṭā | tasyāḥ śabda indrasya vajra-sadṛśaḥ ||

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ପଡ଼ିଥିବା ମୃତ ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ରଣଭୂମି ଯମଧାମର ନିବାସସ୍ଥାନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏବଂ ଭୀମସେନଙ୍କ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସଂହାରକାରୀ ଗଦାକୁ ଲୋକେ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ଜୀବସଂହାରାର୍ଥ କ୍ରୁଦ୍ଧ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପିନାକ ପରି, ଯମଦଣ୍ଡ ସମାନ ଭୟାବହ ବୋଲି ଦେଖିଲେ; ତାହାର ଘାତନାଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରଧ୍ୱନି ପରି ଗୁଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା।

पिनाकम्Pinaka (Rudra's bow)
पिनाकम्:
Karma
TypeNoun
Rootपिनाक
FormNeuter, Accusative, Singular
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
रुद्रस्यof Rudra
रुद्रस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootरुद्र
FormMasculine, Genitive, Singular
क्रुद्धस्यof the enraged (one)
क्रुद्धस्य:
Sambandha
TypeAdjective
Rootक्रुद्ध
FormMasculine, Genitive, Singular
अभिघ्नतःof (him) striking down
अभिघ्नतः:
Sambandha
TypeVerb
Rootअभि-हन्
FormPresent active participle (शतृ), Masculine, Genitive, Singular
पशून्beasts/creatures
पशून्:
Karma
TypeNoun
Rootपशु
FormMasculine, Accusative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīmasena (Bhīma)
R
Rudra (Śiva)
P
Pināka
Y
Yama
Y
Yama-daṇḍa
I
Indra
V
Vajra
B
battlefield (raṇabhūmi)
M
mace (gadā)

Educational Q&A

The verse underscores the moral gravity of war: when violence reaches its peak, the battlefield becomes indistinguishable from Death’s domain. By comparing Bhīma’s weapon to Rudra’s and Yama’s instruments, the text frames martial power as awe-inspiring yet bound to destruction and karmic consequence.

Sañjaya describes the scene of carnage: corpses of men, elephants, and horses cover the field. He then highlights Bhīmasena’s fearsome mace, whose sound and effect are likened to divine weapons associated with cosmic destruction and death.