Shloka 16
Dhṛtarāṣṭra’s Anxiety and Bhīṣma’s Theological Explanation of Pāṇḍava Invincibility
Book 6, Chapter 61
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वरमें तीसरे दिनके युद्ध्ें परस्पर व्यूह-रचनाविषयक छतप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ,कश्चित् करिविषाणस्थो वीरो रणविशारद: । प्रावेपच्छक्तिनिर्भिन्नो गजशिक्षास्त्रवेदिना कोई रणविशारद वीर हाथीके दाँतोंपर खड़ा होकर युद्ध कर रहा था। इतनेहीमें गजशिक्षा और अस्त्रविद्याके ज्ञाता किसी विपक्षी योद्धाने उसके ऊपर शक्ति चला दी। उस शक्तिके आघातसे वक्ष:स्थल विदीर्ण हो जानेके कारण वह मरणोन्मुख वीर वहीं काँपने लगा
sañjaya uvāca | kaścit kariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradaḥ | prāvepacchaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏକ ରଣବିଶାରଦ ବୀର ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଗଜଶିକ୍ଷା ଓ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା ତାହା ଉପରେ ‘ଶକ୍ତି’ ନିକ୍ଷେପ କଲା। ସେଇ ଆଘାତରେ ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନ ସେ ବୀର ସେଠାରେ ହିଁ କମ୍ପିତ ହେଲା।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of life amid war: even extraordinary courage and daring posture cannot override the decisive force of trained weapon-use and the inevitability of death. It implicitly cautions against pride in prowess and highlights the grave ethical weight of battlefield violence.
Sañjaya describes an unnamed hero fighting while standing on an elephant’s tusk. An enemy warrior skilled in elephant-handling and weaponry hurls a śakti at him, tearing his chest; the hero trembles and becomes near death.