Shloka 45
Rajo-dhūli-saṃmūḍha-saṅgrāmaḥ
The Dust-Obscured Battle and Mutual Charges
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें आग लगनेसे सारे वन दग्ध हो जाते हैं, उसी प्रकार द्रुपदकी सारी सेनाएँ भीष्मके बाणोंसे दग्ध दिखायी देने लगीं || ४४ ह ।।
sañjaya uvāca |
śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
yathā grīṣma-ṛtau dāvāgninā sarvāṇi vanāni dagdhāni bhavanti, tathā drupadasya sarvāṇi sainyāni bhīṣmasya bāṇair dagdhāni dṛśyante ||
atyatiṣṭhad raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ |
yathā madhyāhne svastejasā tapantaṃ sūryaṃ prati draṣṭuṃ duṣkaram, tathā pāṇḍava-sainyasya yodhā bhīṣmaṃ prati dṛṣṭipātaṃ kartum api aśaknuvan ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ସେନା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଦାବାଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ଯେପରି ବନ ଭସ୍ମ ହୁଏ, ସେପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବାଣରେ ସେ ସମଗ୍ର ସେନା ଝୁଲସିଗଲା। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ରଣଭୂମିରେ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଅଟଳ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଦହୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯେପରି ଦେଖିବା କଠିନ, ସେପରି ପାଣ୍ଡବସେନାର ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାହିଁବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how overwhelming martial excellence can function like a force of nature—fire or the midday sun—shaping the ethical atmosphere of war: courage, fear, and duty (kṣatriya-dharma) are tested when a single warrior’s power breaks the enemy’s morale.
Sañjaya describes Bhīṣma’s devastating assault: Drupada’s troops look as if burned by Bhīṣma’s arrows, and Bhīṣma stands immovable on the battlefield like smokeless fire, so formidable that even the Pāṇḍava soldiers struggle to look toward him.