Shloka 3
Chapter 43: Tumult of Battle-Sounds and the Proliferation of Dvandva
Paired Engagements
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। (गीता १५।१) न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिरनन च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसड्ढशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा,इस संसारवृक्षका स्वरूप जैसा कहा है वैसा यहाँ विचारकालमें नहीं पाया जाता; क्योंकि न तो इसका आदि है, न अन्त है तथा न इसकी अच्छी प्रकारसे स्थिति ही है।* इसलिये इस अहंता, ममता और वासनारूप अति दृढ मूलोंवाले संसार-रूप पीपलके वृक्षको दृढ वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा काटकर|ं---
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam | chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || (gītā 15.1) na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā | aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||
ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ-ବୃକ୍ଷକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଯାହାର ମୂଳ ଉପରେ ଓ ଶାଖା ତଳେ; ଯାହାର ପତ୍ର ହେଉଛି ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ—ଯେ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ ସେଇ ବେଦବିତ୍। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସେପରି ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ: ନ ତାହାର ଆଦି, ନ ଅନ୍ତ, ନ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ତେଣୁ ଅହଂତା-ମମତା-ବାସନାରେ ଗାଢ଼ମୂଳ ଏହି ସଂସାର-ରୂପ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ଦୃଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟ-ରୂପ ଶସ୍ତ୍ରରେ କାଟି, ଆସକ୍ତିର ଜାଲରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ, ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as an inverted, impermanent-yet-continuing world-tree whose visible structure cannot be securely grasped as ultimate reality. Freedom requires cutting its deep roots—attachment, egoism, and craving—using the disciplined ‘weapon’ of non-attachment, thereby turning toward liberating knowledge.
In the teaching context of the Gītā, the speaker introduces a vivid metaphor: the aśvattha tree represents worldly existence and its entangling growth. The instruction is practical and ethical-spiritual: recognize the instability of worldly supports and actively sever attachment through firm inner discipline.