Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga

Adhyātma-Upadeśa

विधिवद्‌ ब्राह्मणै: सिद्धेर्धर्मज्ैस्तत्त्वदर्शिभि:

vāyudeva uvāca | vidhivad brāhmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ spṛśo guṇā dvādaśa vidhā vāyoḥ vistaraḥ prakīrtitaḥ—rūkṣaḥ śītaḥ uṣṇaḥ snigdhaḥ viśadaḥ kaṭhinaḥ cikanaḥ ślakṣṇaḥ (laghuḥ) picchilaḥ kaṭhoraḥ komalaś ca |

ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ବିଧିପୂର୍ବକ ସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶଗୁଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାଦଶ: ରୂକ୍ଷ, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ବିଶଦ, କଠିନ, ଚିକ୍କଣ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ, ପିଚ୍ଛିଳ, ଦାରୁଣ, କଠୋର ଓ କୋମଳ।

विधिवत्according to rule, duly
विधिवत्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootविधिवत्
FormAvyaya
ब्राह्मणैःby Brahmins
ब्राह्मणैः:
Karana
TypeNoun
Rootब्राह्मण
FormMasculine, Instrumental, Plural
सिद्धैःby accomplished (ones)
सिद्धैः:
Karana
TypeAdjective
Rootसिद्ध
FormMasculine, Instrumental, Plural
धर्मज्ञैःby knowers of dharma
धर्मज्ञैः:
Karana
TypeAdjective
Rootधर्मज्ञ
FormMasculine, Instrumental, Plural
तत्त्वदर्शिभिःby seers of truth
तत्त्वदर्शिभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootतत्त्वदर्शिन्
FormMasculine, Instrumental, Plural

वायुदेव उवाच

V
Vāyu (Vāyudeva)
B
Brahmins (brāhmaṇāḥ)
S
Siddhas (siddhāḥ)

Educational Q&A

The verse presents a dharma-grounded, authoritative classification of tactile qualities (sparśa-guṇas) attributed to the element/deity Vāyu, emphasizing that reliable knowledge is transmitted “vidhivat” by siddha, dharma-knowing, truth-seeing Brahmins.

Vāyu-deva is speaking in a didactic mode, citing the learned tradition of accomplished Brahmins to enumerate and validate a systematic list of touch-qualities, as part of a broader philosophical explanation within the Ashvamedhika Parva.