Shloka 23
अध्वर्यु–यति संवादः
Adhvaryu–Yati Dialogue on Svabhāva, Ahiṃsā, and Mokṣa
प्राणादाने निवृत्तोडसि हिंसायां वर्तते भवान् | नास्ति चेष्टा विना हिंसां कि वा त्वं मन्यसे द्विज
prāṇādāne nivṛtto 'si hiṁsāyāṁ vartate bhavān | nāsti ceṣṭā vinā hiṁsāṁ kiṁ vā tvaṁ manyase dvija || prāṇo jihvā manaḥ sattvaṁ sadbhāvo rajasā saha | bhāvair etair vimuktasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ ||
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ ପ୍ରାଣ ନେବାରୁ ନିବୃତ୍ତ, ତଥାପି ହିଂସାର ମଣ୍ଡଳରେ ହିଁ ତୁମ ଗତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ହିଂସା ବିନା କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ନାହିଁ—ତୁମେ କ’ଣ ଭାବୁଛ? ପ୍ରାଣ, ଜିହ୍ୱା, ମନ—ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ସହ—ଏହି ଭାବମାନେ ଦେହଧାରୀକୁ ଚାଳନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହି ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ନିରାଶିଷ, ତାହା ପାଇଁ କେବେ କେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse argues that embodied action inevitably entails some harm, so ethical life cannot be reduced to mere external non-killing; true freedom is inner—release from compulsive impulses (mind, speech/taste, vital drives and guṇas), becoming desireless and beyond dualities, which yields fearlessness.
A Brahmin addresses a ‘dvija’ in a reflective dialogue on dharma, challenging a simplistic claim of non-violence by pointing out that ordinary activity still participates in harm, and then describing the liberated person who transcends such binding dispositions.