Adhyaya 24
नारद-देवमत-संवादः (Nārada–Devamata Dialogue on Prāṇa, Apāna, and Udāna)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva (Instructional Dialogues on Prāṇa and Udāna)
A brāhmaṇa introduces an old itihāsa: Devamata asks which vital function initiates first in a being being generated—prāṇa, apāna, samāna, vyāna, or udāna. Nārada replies that the factor by which the organism is formed is preceded by another, then specifies the ‘prāṇa-dvandva’ as the vertical pair: prāṇa and apāna moving upward and downward. He traces affective and sensory antecedents (saṃkalpa and the five sensory objects) culminating in ‘harṣa’ and identifies this as a form of udāna connected with procreative conjunction. Desire (kāma) generates semen and rasa; samāna and vyāna are said to participate in producing the common mixture of semen and blood. Prāṇa is stated to activate first in the mixed seed, followed by apāna once prāṇa modifies it. The chapter then expands dvandva logic: samāna and vyāna are treated as a lateral pair, while udāna is repeatedly described through a ritual schema—prāṇa and apāna as ghee-portions, samāna and vyāna as āghāra offerings, with hutāśana (fire) between them. Multiple dualities (day/night, solstitial courses, truth/untruth, auspicious/inauspicious, being/non-being) are mapped as dvandvas with an intervening ‘fire,’ presented as a ‘parama’ (highest) understanding of udāna known to brāhmaṇas. The close gestures to pacification (śānti) and Vāmadeva, aligning the teaching with a stabilizing, ritual-philosophical register rather than narrative action.
Chapter Arc: Ashvamedhika Parva’s reflective hush deepens: Deva-mata approaches Devarshi Narada with a question that turns the gaze inward—when a being is conceived and born, which vital force moves first? → Narada answers not with a single name but with a chain of causality: prana precedes and sets the field for the others; apana follows; the interplay of semen and blood, desire and embodiment, is mapped onto the five winds. The inquiry tightens as the discussion shifts from physiology to sacrificial symbolism—prana and apana as oblations, a fire between them. → The teaching crests in the Brahmana’s highest claim: between the dualities of sat and asat burns the inner fire, and this—known as the supreme form of udana—is what the wise recognize. The “breath-doctrine” becomes a metaphysical ladder from conception to Brahman. → Narada stabilizes the vision: samana and vyana are traced to sattva; vyana is singled out as oriented toward peace, and peace itself is declared the eternal Brahman. The chapter closes as a completed instruction within the Brahmana-gitas.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ शलोक मिलाकर कुल २५३ श्लोक हैं) नशा (0) उस औअन+- चतुर्विशो5ध्याय: देवर्षि नारद और देवमतका संवाद एवं उदानके उत्कृष्ट रूपका वर्णन ब्राह्मण उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! इस विषयमें देवर्षि नारद और देवमतके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି—ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ ଋଷି ଦେବମତଙ୍କ ସଂବାଦ।”
Verse 2
देवमत उवाच जन्तो: संजायमानस्य कि नु पूर्व प्रवर्तते । प्राणो5पान: समानो वा व्यानो वोदान एव च,देवमतने पूछा--देवर्षे! जब जीव जन्म लेता है, उस समय सबसे पहले उसके शरीरमें किसकी प्रवृत्ति होती है? प्राण, अपान, समान, व्यान अथवा उदानकी?
ଦେବମତ ପଚାରିଲେ—“ହେ ଦେବର୍ଷେ! ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଦେହରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ କେଉଁ ପ୍ରାଣକ୍ରିୟା ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ବ୍ୟାନ, କିମ୍ବା ଉଦାନ?”
Verse 3
नारद उवाच येनायं सृज्यते जन्तुस्ततो<न्यः पूर्वमेति तम् । प्राणद्वन्द्धं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्धष्वमधश्च यत्,नारदजीने कहा--मुने! जिस निमित्त कारणसे इस जीवकी उत्पत्ति होती है, उससे भिन्न दूसरा पदार्थ भी पहले कारण-रूपसे उपस्थित होता है। वह है प्राणोंका द्वन्ध। जो ऊपर (देवलोक), तिर्यक् (मनुष्यलोक) और अधोलोक (पशु आदि)-में व्याप्त है, ऐसा समझना चाहिये
ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ନିମିତ୍ତ କାରଣରୁ ଏହି ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେହି କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଆଉ ଗୋଟିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତାହାକୁ ‘ପ୍ରାଣଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ’ ବୋଲି ଜାଣ; ଯାହା ଊର୍ଧ୍ୱ, ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଅଧଃ—ତିନି ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 4
देवमत उवाच केनायं सृज्यते जन्तु: कश्चान्य: पूर्वमेति तम् । प्राणद्वन्द्धं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्धष्यमधश्च॒ यत्,देवमतने पूछा--नारदजी! किस निमित्त कारणसे इस जीवकी सृष्टि होती है? दूसरा कौन पदार्थ पहले कारणरूपसे उपस्थित होता है तथा प्राणोंका द्वन्द्ध क्या है, जो ऊपर, मध्यमें और नीचे व्याप्त है?
ଦେବମତା ପଚାରିଲେ—ନାରଦଜୀ! କେଉଁ ନିମିତ୍ତ କାରଣରୁ ଏହି ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ? ଏବଂ ତାହା ପୂର୍ବରୁ କାରଣରୂପେ କେଉଁ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ତଥା ଅଧଃ, ମଧ୍ୟ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ‘ପ୍ରାଣଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ’ କ’ଣ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 5
नारद उवाच संकल्पाज्जायते हर्ष: शब्दादपि च जायते । रसात् संजायते चापि रूपादपि च जायते,नारदजीने कहा--मुने! संकल्पसे हर्ष उत्पन्न होता है, मनोनुकूल शब्दसे, रससे और रूपसे भी हर्षकी उत्पत्ति होती है
ନାରଦ କହିଲେ—ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ହର୍ଷ ଜନ୍ମେ; ପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦରୁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଜନ୍ମେ। ରସରୁ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ରୂପଦର୍ଶନରୁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଜନ୍ମେ।
Verse 6
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात् पूर्व प्राण: प्रवर्तते । प्राणेन विकृते शुक्रे ततो5पान: प्रवर्तते,रजमें मिले हुए वीर्यसे पहले प्राण आकर उसमें कार्य आरम्भ करता है। उस प्राणसे वीर्यमें विकार उत्पन्न होनेपर फिर अपानकी प्रवृत्ति होती है
ନାରଦ କହିଲେ—ରଜ ସହ ମିଶିଥିବା ଶୁକ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରରେ ବିକାର (ପରିବର୍ତ୍ତନ) ହେଲେ, ତାପରେ ଅପାନ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 7
शुक्रात् संजायते चापि रसादपि च जायते । एतद्ू रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा,शुक्रसे और रससे भी हर्षकी उत्पत्ति होती है, यह हर्ष ही उदानका रूप है। उक्त कारण और कार्यरूप जो मिथुन है, उन दोनोंके बीचमें हर्ष व्याप्त होकर स्थित है
ନାରଦ କହିଲେ—ଶୁକ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ରସରୁ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ ଜନ୍ମେ। ଏହି ହର୍ଷ ହିଁ ଉଦାନର ରୂପ; ଏବଂ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ସେହି ‘ମିଥୁନ’ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହର୍ଷ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
Verse 8
कामात् संजायते शुक्र शुक्रात् संजायते रज: । समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते,प्रवृत्तिके मूलभूत कामसे वीर्य उत्पन्न होता है। उससे रजकी उत्पत्ति होती है। ये दोनों वीर्य और रज समान और व्यानसे उत्पन्न होते हैं। इसलिये सामान्य कहलाते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—କାମରୁ ଶୁକ୍ର ଜନ୍ମେ; ଶୁକ୍ରରୁ ରଜଃ (ରଜ/ଶୋଣିତ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମାନ ଓ ବ୍ୟାନ ନାମକ ପ୍ରାଣକ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତ—ଉଭୟ ‘ସାମାନ୍ୟ’ (ସାଧାରଣ/ସାଂଝା) କୁହାଯାଏ।
Verse 9
प्राणापानाविदं द्वन्द्भवाक् चोर्ध्व॑ च गच्छत: । व्यान: समानश्वैवोभौ तिर्यग् द्वन्द्धत्वमुच्यते,प्राण और अपान--ये दोनों भी द्वन्द्ध हैं। ये नीचे और ऊपरको जाते हैं। व्यान और समान--ये दोनों मध्यगामी द्वन्द्ध कहे जाते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ-ଯୁଗଳ; ଗୋଟିଏ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ, ଅନ୍ୟଟି ଅଧୋଗାମୀ। ତଦ୍ରୂପ ବ୍ୟାନ ଓ ସମାନ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରବାହିତ।
Verse 10
अन्निर्व देवता: सर्वा इति देवस्प शासनम् | संजायते ब्राह्मणस्य ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम्,अग्नि अर्थात् परमात्मा ही सम्पूर्ण देवता हैं। यह वेद उन परमेश्वरकी आज्ञारूप है। उस वेदसे ही ब्राह्मणमें बुद्धियुक्त ज्ञान उत्पन्न होता है
ନାରଦ କହିଲେ—“ଅଗ୍ନି ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା”—ଏହା ଦେବବାଣୀର ଶାସନ। ସେହି ବେଦାଦେଶରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ବୁଦ୍ଧିସମନ୍ୱିତ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 11
तस्य धूमस्तमो रूप॑ रजो भस्मसु तेजस: । सर्व संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्पते हवि:,उस अग्निका धुआँ तमोमय और भस्म रजोमय है। जिसके निमित्त हविष्यकी आहुति दी जाती है, उस अग्निसे (प्रकाशस्वरूप परमेश्वरसे) यह सारा जगत् उत्पन्न होता है
ନାରଦ କହିଲେ—ସେହି ଅଗ୍ନିର ଧୂମ ତମୋରୂପ, ଭସ୍ମ ରଜୋରୂପ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ତେଜ। ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଏ, ସେହି ଅଗ୍ନିରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 12
सत्त्वात् समानो व्यानश्न इति यज्ञविदो विदु: । प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः,यज्ञवेत्ता पुरुष यह जानते हैं कि सत्त्गगुणसे समान और व्यानकी उत्पत्ति होती है। प्राण और अपान आज्यभाग नामक दो आहुतियोंके समान हैं। उनके मध्यभागमें अग्निकी स्थिति है। यही उदानका उत्कृष्ट रूप है, जिसे ब्राह्मणलोग जानते हैं। जो निर्द्धन्द्र कहा गया है, उसे भी बताता हूँ, तुम मेरे मुखसे सुनो
ନାରଦ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞବିଦ୍ମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱରୁ ସମାନ ଓ ବ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଯେନେ ଆଜ୍ୟର ଦୁଇ ଭାଗ ଆହୁତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁତାଶନ—ଅଗ୍ନି—ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 13
एतद्ू रूपमुदानस्य परम॑ ब्राह्मणा विदु: । निर्दन्द्मिति यत् त्वेतत् तन्मे निगदत: शृणु,यज्ञवेत्ता पुरुष यह जानते हैं कि सत्त्गगुणसे समान और व्यानकी उत्पत्ति होती है। प्राण और अपान आज्यभाग नामक दो आहुतियोंके समान हैं। उनके मध्यभागमें अग्निकी स्थिति है। यही उदानका उत्कृष्ट रूप है, जिसे ब्राह्मणलोग जानते हैं। जो निर्द्धन्द्र कहा गया है, उसे भी बताता हूँ, तुम मेरे मुखसे सुनो
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ହେଉଛି ଉଦାନର ପରମ ରୂପ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞବେତ୍ତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏବଂ ଯାହାକୁ ‘ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ’ କୁହାଯାଏ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି—ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 14
अहोरात्रमिदं द्वद्ध॑ तयोर्मध्ये हुताशन: । एतद् रूपमुदानस्य परम॑ ब्राह्मणा विदु:,ये दिन और रात द्वन्द्द हैं, इनके मध्यभागमें अग्नि हैं। ब्राह्मगलोग इसीको उदानका उत्कृष्ट रूप मानते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଉଦାନର ପରମ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 15
सच्चासच्चैव तद् द्वन्ड तयोर्मध्ये हुताशन: । एतद् रूपमुदानस्य परम॑ ब्राह्मणा विदु:,सत् और असत--ये दोनों द्वन्द हैं तथा इनके मध्यभागमें अग्नि हैं। ब्राह्मणलोग इसे उदानका परम उत्कृष्ट रूप मानते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଉଦାନର ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 16
ऊर्ध्व॑ समानो व्यानश्न व्यस्यते कर्म तेन तत् तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते,ऊर्ध्व अर्थात् ब्रह्म जिस संकल्प नामक हेतुसे समान और व्यानरूप होता है, उसीसे कर्मका विस्तार होता है। अत: संकल्पको रोकना चाहिये। जाग्रत् और स्वप्नके अतिरिक्त जो तीसरी अवस्था है, उससे उपलक्षित ब्रह्मका समानके द्वारा ही निश्चय होता है
ନାରଦ କହିଲେ—ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ତତ୍ତ୍ୱ (ଉଦାନ) ସମାନ ଓ ବ୍ୟାନ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କର୍ମର ବିସ୍ତାର କରାଏ; ତେଣୁ ସେହି ବାହ୍ୟ ବିସ୍ତାରକୁ ଚାଳନା କରୁଥିବା ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ‘ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା’ ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସୂଚିତ, ସେ ବ୍ରହ୍ମର ନିଶ୍ଚୟ ପୁନଃ ସମାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ।
Verse 17
शान्त्यर्थ व्यानमेकं च शान्तिर्त्रह्या सनातनम् । एतद् रूपमुदानस्य परम॑ ब्राह्मणा विदु:,एकमात्र व्यान शान्तिके लिये है। शान्ति सनातन ब्रह्म है। ब्राह्मगलोग इसीको उदानका परम उत्कृष्ट रूप मानते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର (ନିୟମିତ) ବ୍ୟାନକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶାନ୍ତି ହିଁ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବେତ୍ତାମାନେ ଏହାକୁ ଉଦାନର ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ ବୋଲି ମାନନ୍ତି।
Verse 24
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु चतुर्विशोडध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ବର ଅନୁଗୀତା ଉପପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଗୀତା ପ୍ରକରଣର ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Devamata asks which vital function begins first in a being coming into existence—prāṇa, apāna, samāna, vyāna, or udāna—prompting a ranked explanation of life-process initiation.
Embodied life is presented as structured by coordinated ‘pairs’ (dvandvas) of forces and meanings; udāna is interpreted as a highest-order pattern that can be read through the sacrificial model of portions, offerings, and the mediating fire.
Rather than an explicit phalaśruti, it offers an internal authorization formula—‘paramaṃ brāhmaṇā viduḥ’—marking the udāna interpretation as a recognized, high-status doctrinal understanding within brāhmaṇa knowledge traditions.