Vyāsa’s Boon-Offer and Dhṛtarāṣṭra’s Remorse in the Forest Assembly (आश्रमवासिक पर्व, अध्याय ३६)
ऊर्ध्वबाहु: स्मरन् मातु: प्ररुरोद युधिष्ठिर: । “अहो! धिक््कार है!' इस प्रकार अपनी निन्दा करके राजा युधिष्ठिर बहुत दुःखी हो गये तथा दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर अपनी माताको याद करके फूट-फूटकर रोने लगे ।।
Ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda Yudhiṣṭhiraḥ. “Aho! dhikkāraḥ hai!” iti svanindāṃ kṛtvā rājā Yudhiṣṭhiraḥ atiduḥkhito ’bhavat; ubhau bhujau ūrdhvaṃ kṛtvā mātaraṃ smaran phūṭ-phūṭ-kara roditaḥ. Bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te ruroduḥ. Mahārāja, Kuntīyāḥ tādṛśīṃ daśāṃ śrutvā antaḥpure ’pi ruditavilāpasya mahān śabdaḥ śrūyate sma.
ମାତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଇ ଭୁଜା ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି ପକାଇଲେ। “ହାୟ! ଧିକ୍—ମୋତେ ଧିକ୍!” ଏଭଳି ଆତ୍ମନିନ୍ଦା କରି ସେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ। ଏବଂ, ମହାରାଜ, କୁନ୍ତୀଙ୍କ ସେହି ଦଶାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମଧ୍ୟ ମହା ବିଲାପଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights the ethical weight of responsibility and the sincerity of remorse: even a dharmic ruler like Yudhiṣṭhira is shaken by the suffering connected to his mother, and his self-reproach shows that moral sensitivity and accountability are integral to dharma.
Yudhiṣṭhira, remembering his mother Kuntī, raises his arms in anguish and weeps loudly while condemning himself. His brothers, led by Bhīma, also begin to cry, and the lament spreads into the inner apartments when Kuntī’s condition becomes known.