Adhyaya 28
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
Upa-parva: Āśramavāsika-upākhyāna (Forest-Residence Episode: Public and Pāṇḍava Lament)
Vaiśaṃpāyana reports that once the Kuru elder (Dhṛtarāṣṭra) has gone to the forest, the Pāṇḍavas are struck by grief, especially due to their mother’s departure. The townspeople likewise remain in mourning, and Brahmins converse about the king’s condition. The chapter centers on anxious questions: how can an aged, bereaved, blind ruler endure an isolated forest; how will Gāndhārī and Kuntī manage austerity; and what becomes of Vidura and other attendants. The Pāṇḍavas stay briefly in the city but find no satisfaction in kingship, pleasures, or Vedic study, repeatedly recalling catastrophic kin-loss. Specific remembrances include Abhimanyu’s death, Karṇa’s fall, the deaths of the Draupadeyas and other allies, and the sense that the earth has become bereft of heroes and “jewels.” Draupadī and Subhadrā are depicted as subdued. The survival of the lineage is pointedly anchored in the presence of Parikṣit, whose sight sustains the elders’ will to live, linking grief to dynastic continuity.
Chapter Arc: जनमेजय जिज्ञासा से पूछते हैं—जब धृतराष्ट्र, गान्धारी, कुन्ती और पाण्डव वन-आश्रम में रहते थे, तब बान्धव-शोक से दग्ध मनों को शान्ति कैसे मिली और ‘मरे हुओं के दर्शन’ का अद्भुत प्रसंग कैसे घटित हुआ। → आश्रम-मण्डल में शोक की लहर फैलती है—विदुर की सिद्धि/अन्तर्धान का स्मरण, युद्ध में मरे पुत्रों और बान्धवों की याद, और विशेषतः गान्धारी का पुत्र-शोक तथा कुन्ती का मातृ-शोक। व्यास ‘जो आश्चर्य’ होने वाला है, उसका संकेत देकर धृतराष्ट्र के भीतर उठते संशयों को उभारते हैं—क्या मृतक सचमुच दिख सकते हैं, और क्या यह दर्शन शोक को घटाएगा या और बढ़ाएगा? → परमतेजस्वी महर्षि व्यास ‘संशयच्छेदनार्थ’ उपस्थित होकर धृतराष्ट्र को संबोधित करते हैं और युद्ध-समागम की व्यापकता का बोध कराते हैं—‘मेरे पुत्र के लिए अनेक देशों के नरेश आए और सब मृत्यु के वश हुए’; साथ ही दुर्योधन के पापपूर्ण आचरण से पृथ्वी के घातित होने का कठोर सत्य उभरता है। इसी बिन्दु पर ‘मृत-पुत्र-दर्शन’ की तैयारी/प्रतिज्ञा शोक के चरम पर पहुँचाती है। → धृतराष्ट्र कुछ क्षण विचार कर वचन आरम्भ करते हैं—अपने हृदय की दग्धता, पुत्र-शोक, और युद्ध के कारणों पर मनन करते हुए व्यास के आश्वासन से यह स्वीकार करते हैं कि यह समागम/दर्शन शोक-निवारण और संशय-भेदन के लिए है। शोक को अर्थ देने की दिशा बनती है—दोष, दैव और कर्म के त्रिकोण में। → व्यास के संकेतित ‘आश्चर्य’—मृतकों के प्रत्यक्ष दर्शन—का वास्तविक दृश्य अगले प्रसंग में पूर्ण रूप से प्रकट होने को ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। ] अति्ऑशाड<ह (पुत्रदर्शनपर्व) एकोनत्रिशो<5 ध्याय: 5300 बान्धवोंके शोकसे दुखी होना तथा गान्धारी और व्यासजीसे अपने मरे हुए पुत्रोंके दर्शन करनेका अनुरोध जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀପତି ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ପତ୍ନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ସହିତ ବନବାସକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ବିଦୁର ସିଦ୍ଧି ପାଇ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତଥା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଆଶ୍ରମ-ପରିସରରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ— ସେତେବେଳେ ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସ ‘ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପ୍ରକାଶ କରିବି’ ବୋଲି ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା କିପରି ଘଟିଲା? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
Verse 2
विदुरे चापि संसिद्धि धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ବିଦୁର ସିଦ୍ଧି ପାଇ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାବେଳେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଆଶ୍ରମ-ପରିସରରେ ବସବାସ କରୁଥିବାବେଳେ— ବ୍ୟାସ ‘ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପ୍ରକାଶ କରିବି’ ବୋଲି ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା କିପରି ଘଟିଲା? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
Verse 3
यत् तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद् वदस्व मे
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସ ଏକଥର କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ପ୍ରକାଶ କରିବି।” ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୋତେ କୁହ—ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା? ସେ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୃଥିବୀପତି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ସହ ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଯେତେବେଳେ ବିଦୁର ସିଦ୍ଧି ପାଇ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଆଶ୍ରମ-ପରିସରରେ ବସବାସ କଲେ।
Verse 4
वनवासे च कौरव्य: कियन्तं कालमच्युत: । युधिष्ठिरो नरपति्यवसत् सजनस्तदा,अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले कुरुवंशी राजा युधिष्ठिर कितने दिनोंतक सब लोगोंके साथ वनमें रहे थे?
ହେ କୌରବ୍ୟ, କୁହ—ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ କେବେ ଚ୍ୟୁତ ନ ହେଉଥିବା ନରପତି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେ ସମୟରେ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ କେତେଦିନ ବନରେ ରହିଥିଲେ?
Verse 5
किमाहाराश्ष ते तत्र ससैन्या न्यवसन् प्रभो | सान्तःपुरा महात्मान इति तद् ब्रूहि मेडनघ,प्रभो! निष्पाप मुने! सैनिकों और अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ वे महात्मा पाण्डव क्या आहार करके वहाँ निवास करते थे?
ପ୍ରଭୋ, ନିଷ୍ପାପ ମୁନି, ସେନା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ସେ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେଠାରେ କେମିତି ଆହାର କରି ବସବାସ କରୁଥିଲେ? ଏହା ମୋତେ କୁହ।
Verse 6
वैशम्पायन उवाच ते<नुज्ञातास्तदा राजन् कुरुराजेन पाण्डवा: । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ସମୟରେ କୁରୁରାଜ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନପାନ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
Verse 7
मासमेकं विजहुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद् व्यासो यथोक्त ते मयानघ
ସେମାନେ ସେନା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ ବନରେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ। ହେ ଅନଘ, ମୁଁ ଯେପରି କହିଥିଲି, ସେହି ସମୟରେ ସେଠାକୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଗମନ ହେଲା।
Verse 8
तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिन्पसंनिधौ । व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजम्मुर्मुन॒यो परे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପଛରେ ବସିଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 9
नारद: पर्वतश्चैव देवलश्न महातपा: । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्न चित्रसेनश्व भारत,भारत! उनमें नारद, पर्वत, महातपस्वी देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु तथा चित्रसेन भी थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ, ମହାତପସ୍ବୀ ଦେବଳ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଚିତ୍ରସେନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 10
तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपा: । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञात: कुरुराजो युधिष्ठिर:,धृतराष्ट्रकी आज्ञासे महातपस्वी कुरुराज युधिष्ठिरने उन सबकी भी यथोचित पूजा की
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମହାତପସ୍ବୀ କୁରୁରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 11
निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात् । आसजनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च,युधिष्ठिससे पूजा ग्रहण करके वे सब-के-सब मोरपंखके बने हुए पवित्र एवं श्रेष्ठ आसनोंपर विराजमान हुए
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ—ମୟୂରପଙ୍ଖରେ ସୁଶୋଭିତ ଆସନଗୁଡ଼ିକରେ—ବସିଲେ।
Verse 12
तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामति: । पाण्डुपुत्रै: परिवृतो निषसाद कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ! उन सबके बैठ जानेपर पाण्डवोंसे घिरे हुए परम बुद्धिमान् राजा धुृतराष्ट्र बैठे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନେ ସେଠାରେ ବସିଗଲାପରେ, ମହାମତି ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେଠାରେ ବସିଲେ।
Verse 13
गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्लान्यास्तथान्याभि: सहोपविविशुस्तत:,गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा दूसरी स्त्रियाँ अन्य स्त्रियोंके साथ आस-पास ही एक साथ बैठ गयीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗାନ୍ଧାରୀ, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସାତ୍ୱତୀ (ସୁଭଦ୍ରା) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ସେତେବେଳେ ନିକଟରେ ଏକସାଥି ବସିଗଲେ।
Verse 14
तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठा श्ना भवन् नूप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଓ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା, ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁର ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ମିଶିଥିବା ଆଲୋଚନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲା।
Verse 15
ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम् । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठ; पुनरेव स तद् वच:
ତାପରେ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ, ପ୍ରଜ୍ଞା-ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ପୁନର୍ବାର ସେଇ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 16
विदितं मम राजेन्द्र यत् ते हृदि विवक्षितम्
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯାହା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ସେଥି ମୋତେ ଜଣା।
Verse 17
गान्धार्याश्वैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा
ଏବଂ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଯେ ଦୁଃଖ—ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଯେ ଶୋକ ନିତ୍ୟ ରହିଛି—ସେ ଶୋକ ସଦା ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 18
कुन्त्याश्व यन्महाराज द्रौपद्याश्व हृदि स्थितम् “महाराज! गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदीके हृदयमें भी जो दुःख सदा बना रहता है, वह भी मुझे ज्ञात है ।। यच्च धारयते तीव्र दु:खं पुत्रविनाशजम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ମହାରାଜ! କୁନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଦା ବସିଥିବା ଦୁଃଖ ମୋତେ ଜଣା; ଏବଂ ପୁତ୍ରବିନାଶଜନିତ ଯେ ତୀବ୍ର ଶୋକ ସେମାନେ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଥି ମଧ୍ୟ।”
Verse 19
श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नूप
ହେ ନୃପ! ସମସ୍ତଙ୍କ ଏହି ସମାଗମ ଯଥାର୍ଥରେ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଶୁଣି…
Verse 20
इमे च देवगन्धर्वा: सर्वे चेमे महर्षय:
“ଏଠାରେ ଦେବଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।”
Verse 21
तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं काम॑ प्रददामि ते
“ତେବେ କୁହ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୋର କେଉଁ କାମନା ମୁଁ ପୂରଣ କରିଦେବି?”
Verse 22
एवमुक्त: स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना
ଅମିତବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟାସ ଏପରି କହିଲେ, ସେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର…
Verse 23
धन्यो>स्म्यनुगृहीतश्व सफलं जीवितं च मे
ମୁଁ ଧନ୍ୟ; ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ହୋଇଛି, ମୋର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।
Verse 24
अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मन:
ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଇଷ୍ଟ ଗତି ଓ ନିୟତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝୁଛି।
Verse 25
दर्शनादेव भवतां पूतो<हं नात्र संशय:
ତୁମମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 26
किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भूशम्
କିନ୍ତୁ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମନ୍ଦମତିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅପମାନ ଓ ବିଫଳତା ଭାରି ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ କଲା।
Verse 27
अपापा: पाण्डवा येन निकृता: पापबुद्धिना
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ପାପରହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ପାପବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଜଣେ ଛଳରେ ଠକି ଅନ୍ୟାୟ କଲା।
Verse 28
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें व्यासवाक्यविषयक अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,राजानश्न महात्मानो नानाजनपदेश्वरा:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ରମବାସପର୍ବରେ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟବିଷୟକ ଦ୍ୱାବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ନାନା ଜନପଦର ଅଧୀଶ୍ୱର ମହାତ୍ମ ରାଜାମାନେ (ଏଠାରେ ସ୍ମରଣୀୟ).
Verse 29
ये ते पितृश्च दारांश्व प्राणांक्ष मनसः प्रियान्,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि धृतराष्ट्रादिकृतप्रार्थने एकोनत्रिंशो5ध्याय:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ତୁମର ସେ ପିତୃମାନେ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ଏବଂ ସେ ପ୍ରାଣ—ଯେମାନେ ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ…”—ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଶ୍ରମବାସିକପର୍ବର ପୁତ୍ରଦର୍ଶନପର୍ବରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରାଦିଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାବିଷୟକ ଏକୋଣତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 30
का नु तेषां गतिर्ब्रह्यन् मित्रार्थे ये हता मूृथे
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମିତ୍ରାର୍ଥେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେମାନେ ହତ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି କ’ଣ?
Verse 31
दूयते मे मनो5भीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्
ମହାବଳବାନଙ୍କୁ ହତ କରାଇଦେଇଥିବାରୁ ମୋ ମନ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଏ।
Verse 32
मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना
ମୋ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା—ଯେ ମୂଢ, ପାପୀ ଏବଂ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିହୀନ—…
Verse 33
एतत् सर्वमनुस्मृत्य दहमानो दिवानिशम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏ ସବୁ କଥା ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ଦିନ-ରାତି ଦହୁଛି। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୋତେ କିଛିମାତ୍ର ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ପିତା! ଏହି ଚିନ୍ତାମାନଙ୍କରେ ପଡ଼ି ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶମ ପାଉନାହିଁ।
Verse 34
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहत: । इति मे चिन्तयानस्य पित: शान्तिर्न विद्यते
ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆହତ ହୋଇ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ପିତା! ଏହି କଥାମାନଙ୍କୁ ଭାବିଭାବି ମୋ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 35
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविध तस्य राजर्षे: परिदेवितम् । पुनर्नवीकृत: शोको गान्धार्या जनमेजय
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ସେଇ ରାଜର୍ଷି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିଲାପ ଶୁଣି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଶୋକ ପୁଣି ନବୀନ ହୋଇ ଉଠିଲା।
Verse 36
कुन्त्या द्रुपदपुत्र्या श्न सुभद्रायास्तथैव च । तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह,कुन्ती, दौपदी, सुभद्रा तथा कुरुरगाजकी उन सुन्दरी बहुओंका शोक भी फिरसे उमड़ आया
କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ରୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରା—କୁରୁବଂଶର ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଧୂମାନଙ୍କର ଶୋକ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଉଠିଆସିଲା।
Verse 37
पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् । श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राज्जलिरुत्थिता,आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी देवी श्वशुरके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयीं और पुत्रशोकसे संतप्त होकर इस प्रकार बोलीं
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ଗାନ୍ଧାରୀ ଏହି କଥା କହିଲେ। ଚକ୍ଷୁରେ ପଟି ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେବୀ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଉଠି, ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 38
षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुज्भव । अस्य राज्ञो हतान् पुत्रान शोचतो न शमो विभो,मुनिवर! प्रभो! इन महाराजको अपने मरे हुए पुत्रोंक लिये शोक करते आज सोलह वर्ष बीत गये; किंतु अबतक इन्हें शान्ति नहीं मिली
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବିଭୋ! ଏହି ରାଜା ନିହତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ ଷୋଳ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ତଥାପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ।
Verse 39
पुत्रशोकसमाविष्टो नि:श्वसन् होष भूमिप: । न शेते वसती: सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ମହାମୁନି! ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଭୂମିପ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଥାନ୍ତି; ସମଗ୍ର ରାତି ତାଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ହୁଏନାହିଁ।
Verse 40
लोकानन्यान् समर्थो5सि स्रष्टं सर्वास्तपोबलात् | किमु लोकान्तरगतान् राज्ञो दर्शयितुं सुतान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଆପଣ ନିଜ ତପୋବଳରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତେବେ ଲୋକାନ୍ତରକୁ ଗତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏକଥର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ବଡ଼ କଥା?
Verse 41
इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् । शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏହି ଦ୍ରୌପଦୀ କୃଷ୍ଣା, ଯାହାର ଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ନିହତ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ କରୁଛି। ସମସ୍ତ ସ୍ନୁଷାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ନୁଷା।
Verse 42
तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी । सौभद्रवधसंतप्ता भृशं॑ शोचति भाविनी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏହିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଗିନୀ, ଭଦ୍ରଭାଷିଣୀ ସୁଭଦ୍ରା, ସୌଭଦ୍ର (ଅଭିମନ୍ୟୁ) ବଧରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ଭାରି ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 43
“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଗିନୀ, ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ ବଚନ କହୁଥିବା ସୌମ୍ୟସ୍ୱଭାବା ସୁଭଦ୍ରା, ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ବଧରେ ନିରନ୍ତର ଦଗ୍ଧହୃଦୟା ହୋଇ ଅବିରତ ଶୋକରେ ଡୁବି ରହୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୂରିଶ୍ରବାଙ୍କ ପରମପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ବସିଛନ୍ତି; ପତିମୃତ୍ୟୁର ବିପତ୍ତିରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ୱଶୁର, କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାହ୍ଲିକ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଭୂରିଶ୍ରବାଙ୍କ ପିତା ସୋମଦତ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପିତା ସହିତ ସେଇ ମହାସମରରେ ବୀରଗତି ପାଇଥିଲେ।
Verse 44
यस्यास्तु श्वशुरो धीमान् बाह्विक: स कुरूद्गवह: । निहतः सोमदत्तश्न पित्रा सह महारणे
ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ୱଶୁର—କୁରୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାହ୍ଲିକ—ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ସୋମଦତ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପିତା ସହିତ ସେଇ ମହାରଣରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 45
श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद् रणाजिरे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି! ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ଶ୍ରୀମାନ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ କେବେ ପଳାୟନ ନ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଯେ ଶତ ପୁତ୍ର ରଣଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଇ ମହାବିପତ୍ତିର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କର ଏହି ଶତ ପତ୍ନୀ ମୋର ସେବା କରି ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି।
Verse 46
तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम् । पुन: पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च
ତାଙ୍କର ଏହି ଶତ ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆହତ ହୋଇ, ପୁନଃ ପୁନଃ ରାଜାଙ୍କର ଏବଂ ମୋର ମଧ୍ୟ ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।
Verse 47
ये च शूरा महात्मान: श्वशुरा मे महारथा:
ଏବଂ ସେଇ ଶୂର, ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷମାନେ—ମୋର ଶ୍ୱଶୁରମାନେ—ଯେମାନେ ମହାରଥୀ ଥିଲେ…
Verse 48
तव प्रसादाद् भगवन् विशोको<यं महीपति:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ମହୀପତି ଶୋକମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 49
इत्युक्तवत्यां गान्धार्या कुन्ती व्रतकृशानना
ଗାନ୍ଧାରୀ ଏପରି କହିସାରିଲେ, ବ୍ରତତପରେ କୃଶମୁଖୀ କୁନ୍ତୀ (ସେଠାରେ) ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 50
तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शन:
ତେବେ ବରଦାତା, ଦୂରଶ୍ରବଣ-ଦର୍ଶନଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଋଷି ବ୍ୟାସ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 51
तामुवाच ततो व्यासो यत् ते कार्य विवक्षितम्
ତାପରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କେଉଁ ଅଭିପ୍ରାୟ ତୁମେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କହ।”
Verse 52
श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा
ତାପରେ କୁନ୍ତୀ ମସ୍ତକ ନମାଇ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଲଜ୍ଜା-ସଂଯମ ସହିତ ସେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ।
Verse 53
उवाच वाक््यं सत्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଲଜ୍ଜା ଓ ସଙ୍କୋଚ ସହିତ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ କଥା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା। ତାପରେ କୁନ୍ତୀ ମସ୍ତକ ନମାଇ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁପ୍ତ ରହିଥିବା ପୁରୁଣା ରହସ୍ୟ ଖୋଲି କହିଲା।
Verse 153
प्रीयमाणो महातेजा: सर्ववेदविदां वर: । बातचीतके अनन््तमें सम्पूर्ण वेदवेत्ताओं और वक्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी महर्षि व्यासजीने प्रसन्न होकर प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रसे पुन: वही बात कही
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସେଇ କଥା ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।
Verse 186
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम | “श्रीकृष्णकी बहन सुभद्रा अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेका जो दुःसह दुःख हृदयमें धारण करती है, वह भी मुझसे अज्ञात नहीं है
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରା—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଜଣା। ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ବଧରେ ସେ ହୃଦୟରେ ଯେ ଦୁଃସହ ଶୋକ ଧାରଣ କରୁଛି, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅଜଣା ନୁହେଁ।
Verse 193
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्त: कौरवनन्दन । “कौरवनन्दन! नरेश्वर! वास्तवमें तुम सब लोगोंका यह समागम सुनकर तुम्हारे मानसिक संदेहोंका निवारण करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ
କୌରବନନ୍ଦନ, ନରେଶ୍ୱର! ତୁମ ମନର ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହି ସମାଗମର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ତୁମ ମନସିକ ଅନିଶ୍ଚୟ ଦୂର କରିବାକୁ ମୁଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
Verse 203
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भूतम् । 'ये देवता, गन्धर्व और महर्षि सब लोग आज मेरी चिरसंचित तपस्याका प्रभाव देखें
ଆଜି ମୋର ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ତପସ୍ୟାର ବୀର୍ୟ ସେମାନେ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମହର୍ଷି—ସମସ୍ତେ ଆଜି ମୋ ତପର ପ୍ରଭାବ ଦର୍ଶନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 213
प्रवणो5स्मि वरं दातुं पश्य मे तपस: फलम् । “महाप्राज्ञ नरेश! बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा अभीष्ट मनोरथ प्रदान करूँ? आज मैं तुम्हें मनोवाञ्छित वर देनेको तैयार हूँ। तुम मेरी तपस्याका फल देखो”
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମୁଁ ବର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେଖ। ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନରେଶ! କହ—ତୁମର କେଉଁ ଅଭୀଷ୍ଟ ମନୋରଥ ମୁଁ ପୂରଣ କରିବି?
Verse 233
यन्मे समागमोउद्येह भवद्धिः सह साधुभि: । 'भगवन्! आज मैं धन्य हूँ, आपलोगोंकी कृपाका पात्र हूँ तथा मेरा यह जीवन भी सफल है; क्योंकि आज यहाँ आप-जैसे साधु-महात्माओंका समागम मुझे प्राप्त हुआ है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଆପଣମାନଙ୍କ କୃପାର ପାତ୍ର, ଏବଂ ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ; କାରଣ ଆଜି ଏଠାରେ ଆପଣମାନଙ୍କ ପରି ସାଧୁ-ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସମାଗମ ମୋତେ ମିଳିଛି।
Verse 246
ब्रह्मकल्पैर्भवद्धिर्यत् समेतो5हं तपोधना: । “तपोधनो! आप ब्रह्मतुल्य महात्माओंका जो संग मुझे प्राप्त हुआ उससे मैं समझता हूँ कि यहाँ अपने लिये अभीष्ट गति मुझे प्राप्त हो गयी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ତପୋଧନମାନେ! ବ୍ରହ୍ମତୁଲ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଆପଣମାନଙ୍କ ସହ ଯେ ମୋର ସମାଗମ ହେଲା, ତାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ଆଜି ଏଠାରେ ମୋର ଅଭୀଷ୍ଟ ଗତି ଲଭ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଏମିତି ବ୍ରହ୍ମସମାନ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସମାଗମ ହିଁ ପଥ ମଧ୍ୟ, ପରମ ଗନ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ଯାହା ପବିତ୍ର କରେ, ଉନ୍ନତ କରେ, ଏବଂ ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
Verse 256
विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघा: । “इसमें संदेह नहीं कि मैं आपलोगोंके दर्शनमात्रसे पवित्र हो गया। निष्पाप महर्षियो! अब मुझे परलोकसे कोई भय नहीं है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ମହର୍ଷିମାନେ! ଆପଣମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି; ତେଣୁ ପରଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
Verse 266
दूयते मे मनो नित्यं स्मरत: पुत्रगृद्धिन: । 'परन्तु अत्यन्त खोटी बुद्धिवाले उस मन्दमति दुर्योधनके अन्यायोंसे जो मेरे सारे पुत्र मारे गये हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପୁତ୍ରମୋହରେ ଆସକ୍ତ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାରୁ ମୋ ମନ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଏ; କାରଣ ସେଇ ମନ୍ଦମତି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ନିହତ ହୋଇଗଲେ। ତେଣୁ ମୋ ହୃଦୟ ଉପରେ ମହାଶୋକ ଭାର ହୋଇ ରହିଛି।
Verse 283
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गता: । अनेक देशोंके स्वामी महामनस्वी नरेश मेरे पुत्रकी सहायताके लिये आकर सब-के-सब मृत्युके अधीन हो गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମୋ ପୁତ୍ରର ନିମିତ୍ତେ ଆସି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେଲେ। ଅନେକ ଦେଶର ଅଧିପତି, ମହାମନସ୍ବୀ ରାଜାମାନେ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏକଜଣ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ— ସମସ୍ତେ ମର୍ତ୍ୟଧର୍ମର ଅଧୀନ ହେଲେ।
Verse 296
परित्यज्य गता: शूरा: प्रेतराजनिवेशनम् । वे सब शूरवीर भूपाल अपने पिताओं, पत्नियों, प्राणों और मनको प्रिय लगनेवाले भोगोंका परित्याग करके यमलोकको चले गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେଇ ଶୂରମାନେ ପ୍ରେତରାଜ ଯମଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ପିତା, ପତ୍ନୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନକୁ ପ୍ରିୟ ଭୋଗ—ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଯୋଦ୍ଧା-ରାଜାମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 303
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि । “ब्रह्मन्! जो मित्रके लिये युद्धमें मारे गये उन राजाओंकी क्या गति हुई होगी? तथा जो रणभूमिमें वीरगतिको प्राप्त हुए हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏହିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ମୋ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମିତ୍ର ପାଇଁ ସମରରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ସେ ରାଜାମାନଙ୍କର କେମିତି ଗତି ହେଲା? ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ବୀରଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ମୋ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ଗତି ମିଳିଲା?
Verse 313
भीष्मं शान्तनवं वृद्ध द्रोणं च द्विजसत्तमम् । “महाबली शान्तनुनन्दन भीष्म तथा वृद्ध ब्राह्मणप्रवर द्रोणाचार्यका वध कराकर मेरे मनको बारंबार दुःसह संताप प्राप्त होता है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ବୃଦ୍ଧ ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବଧ—ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃସହ ଶୋକ-ସନ୍ତାପ ଜଗାଏ।
Verse 323
क्षयं नीत॑ कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता । “अपवित्र बुद्धिवाले मेरे पापी एवं मूर्ख पुत्रने समस्त भूमण्डलके राज्यका लोभ करके अपने दीप्तिमान् कुलका विनाश कर डाला
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳର ରାଜ୍ୟ ଲୋଭ କରି, ଅପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧିର ପାପୀ ଓ ମୂଢ ମୋ ପୁତ୍ର ନିଜର ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା।
Verse 466
तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ମହାମୁନି! ସେଇ ମହାରମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ସେ ମୋତେ ଉପାସନା କରି ସେବା କରୁଛି। ‘ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପିଠ ନ ଦେଖାଇଥିବା, ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୋ ପୁତ୍ର—ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ ରାଜାମାନେ—ତାଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ସମରାଙ୍ଗଣରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଶତ ପତ୍ନୀ ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏମାନେ ମୋର ବୋହୂମାନେ; ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଆଘାତ ସହି ମୋର ଓ ରାଜାଙ୍କର ଶୋକକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି। ହେ ମହାମୁନି! ଶୋକର ମହାବେଗରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ମାତ୍ର ଘେରି ବସି ରହୁଛନ୍ତି।’
Verse 476
सोमदत्तप्रभृतय: का नु तेषां गति: प्रभो | 'प्रभो! जो मेरे महामनस्वी श्वशुर शूरवीर महारथी सोमदत्त आदि मारे गये हैं, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई है?
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପ୍ରଭୋ! ମୋର ମହାମନସ୍ବୀ ଶ୍ୱଶୁର, ଶୂରବୀର ମହାରଥୀ ସୋମଦତ୍ତ ଆଦି ଯେମାନେ ସମରରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ ଗତି, କେଉଁ ଲୋକସ୍ଥିତି, ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି?
Verse 483
यथा स्याद् भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव । “भगवन्! आपके प्रसादसे ये महाराज, मैं और आपकी बहू कुन्ती--ये सब-के-सब जैसे भी शोकरहित हो जाय, ऐसी कृपा कीजिये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ‘ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ମହାରାଜ, ମୁଁ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବୋହୂ କୁନ୍ତୀ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯେପରି ଶୋକରହିତ ହେବୁ, ସେପରି କୃପା କରନ୍ତୁ।’
Verse 493
प्रच्छन्नजातं पुत्र तं सस्मारादित्यसंनिभम् | जब गान्धारीने इस प्रकार कहा, तब व्रतसे दुर्बल मुखवाली कुन्तीने गुप्तरूपसे उत्पन्न हुए अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी पुत्र कर्णका स्मरण किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଗାନ୍ଧାରୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ରତାଚରଣରେ ମୁଖ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା କୁନ୍ତୀ, ଗୁପ୍ତରୂପେ ଜନ୍ମିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ନିଜ ପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମନେମନେ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 503
अपश्यद् दु:खितां देवीं मातरं सव्यसाचिन: । दूरतककी देखने-सुनने और समझनेवाले वरदायक ऋषि व्यासने अर्जुनकी माता कुन्तीदेवीको दु:खमें डूबी हुई देखा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦୂରରୁ ହିଁ ବରଦାୟକ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଦୂରଶ୍ରାବୀ ଓ ଦୂରବୋଧ ଋଷି ବ୍ୟାସ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦେବୀମାତା କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖିଲେ।
Verse 516
तद् ब्रूहि त्वं महाभागे यत् ते मनसि वर्तते । तब भगवान् व्यासने उनसे कहा--“महाभागे! तुम्हें किसी कार्यके लिये यदि कुछ कहनेकी इच्छा हो, तुम्हारे मनमें यदि कोई बात उठी हो तो उसे कहो
ହେ ମହାଭାଗେ! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କହ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ହେତୁରେ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ତେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହ।
Verse 1636
दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै । राजेन्द्र! तुम्हारे हृदयमें जो कहनेकी इच्छा हो रही है, उसे मैं जानता हूँ। तुम निरन्तर अपने मरे हुए पुत्रोंक शोकसे जलते रहते हो
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯାହା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି, ମୁଁ ତାହା ଜାଣେ। କାରଣ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ତୁମେ ଶୋକାଗ୍ନିରେ ନିରନ୍ତର ଦହିତ ହେଉଛ—ମୃତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବିଲାପ କରୁଛ।
Verse 2236
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे । अमित बुद्धिमान् महर्षि व्यासके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने दो घड़ीतक विचार करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया
ସେ ଅଳ୍ପକ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା। ତାପରେ ଅମିତବୁଦ୍ଧି ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବଚନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 2736
घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा । पापपूर्ण विचार रखनेवाले उस दुर्योधनने निरपराध पाण्डवोंको सताया तथा घोड़ों, मनुष्यों और हाथियोंसहित इस सारी पृथ्वीके वीरोंका विनाश करा डाला
ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀ ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ବଧଭୂମି ହୋଇଗଲା। ପାପପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିରପରାଧ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲା ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ବୀରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଘଟାଇଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to inhabit rightful rule after mass kin-loss: the Pāṇḍavas possess sovereignty yet cannot convert it into inner stability, while elders choose austere withdrawal—both responses testing the boundaries of duty and detachment.
The text presents victory and prosperity as insufficient remedies for ethical rupture; remembrance of harm persists, and mature dharma includes acknowledging grief, limiting attachment, and honoring renunciatory paths when worldly aims fail to heal.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as reflective historiography, positioning grief and renunciation as interpretive lenses for understanding the epic’s moral universe and its movement toward cessation and release.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.