Adhyaya 92
Śrāddha-utpatti and Nivāpa–Agni Precedence (श्राद्धोत्पत्तिः—निवापेऽग्निपूर्वकत्वम्)
Upa-parva: Śrāddha–Nivāpa–Tarpana-vidhi (Ancestral Rite Procedure Unit)
Bhīṣma explains that sages engaged in pitṛyajña performed nivāpa offerings and tarpaṇa using tīrtha-water. The narrative presents a ritual problem: ancestors and deities become distressed by undigested (ajīrṇa) offering-food, and they appeal to Soma. Soma directs them to Svayaṃbhū (Brahmā), who indicates Agni as the remedy. Agni agrees to ‘digest’ the offering in conjunction with the ancestors, establishing the rule that offerings should be preceded by Agni (agni-pūrvaka). The chapter then states protective consequences: when nivāpa is offered with Agni established, brahmarākṣasas and other disruptive beings do not violate the offering, and hostile forces withdraw. Procedurally, Bhīṣma specifies the piṇḍa order—first to the father, then grandfather, then great-grandfather—and recitation elements (Sāvitrī, and formulae such as “somāya” and “pitṛmate”). It also includes boundary conditions for participation near the nivāpa, and a practical tarpaṇa sequence: honoring one’s lineage first, then friends and relations, with water offerings performed at a river; temporal guidance is given for the dark fortnight’s mid-period, with stated benefits (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī) for one devoted to the ancestors. The unit closes by naming revered rishis and identifying the rite as a superior śrāddha-vidhi that releases pretas through the piṇḍa-connection, before transitioning to a forthcoming discussion on dāna.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—यम ने राजा शशबिन्दु को जिन ‘काम्य’ श्राद्धों का उपदेश दिया था, उन्हें सुनो; नक्षत्र-योग के अनुसार श्राद्ध का फल बदलता है। → भीष्म क्रमशः नक्षत्रों के साथ श्राद्ध-दान के विशिष्ट फल जोड़ते जाते हैं—कृत्तिका में अग्न्याधान सहित श्राद्ध, रोहिणी में संतान-प्राप्ति, मृगशिरा में तेज, आर्द्रा में क्रूर कर्म की प्रवृत्ति, चित्रा में रूपवान पुत्र, स्वाती में वाणिज्य-जीविका, विशाखा में बहुपुत्रता, अनुराधा में राजचक्र/राज्य-व्यवस्था का प्रवर्तन, धनिष्ठा में राज्य-भाग, वारुण नक्षत्र में वैद्य-सिद्धि, पूर्व/उत्तर भाद्रपदा में पशुधन, रेवती में बहुमूल्य संपदा, अश्विनी में अश्व-लाभ, भरणी में उत्तम आयु आदि। → उपदेश का शिखर तब आता है जब यह नक्षत्र-श्राद्ध-विधान केवल सिद्धांत नहीं रहता—भीष्म बताते हैं कि शशबिन्दु ने इसे सुनकर वैसा ही आचरण किया और ‘अक्लेशेन’ पृथ्वी को जीतकर सुशासन किया; अर्थात् विधि का फल प्रत्यक्ष राजसिद्धि बनकर प्रकट हुआ। → अध्याय श्राद्ध-कल्प के रूप में निष्कर्ष देता है कि पितृ-पूजन, दान और काल/नक्षत्र की संगति से इच्छित फल (संतान, तेज, व्यापार, राज्य, आयु, पशुधन, वैद्य-सिद्धि) प्राप्त होते हैं; शशबिन्दु का उदाहरण प्रमाण-रूप में स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकोननवतितमो< ध्याय: विभिन्न नक्षत्रोंमें श्राद्ध करनेका फल भीष्म उवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे । तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯମ ରାଜା ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ନକ୍ଷତ୍ରରେ କରିବାକୁ ଯେ କାମ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧମାନ କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍।
Verse 2
श्राद्ध यः कृत्तिकायोगे कुर्वीत सततं नर: । अग्नीनाधाय सापत्यो यजेत विगतज्वर:
ଯେ ମଣିଷ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗରେ ସଦା ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ପୁତ୍ର ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ (ପିତୃୟଜନ) କରେ, ସେ ଜ୍ୱର ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 3
अपत्यकामो रोहिण्यां तेजस्कामो मृगोत्तमे । क्रूरकर्मा ददच्छाद्धमाद्रायां मानवो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସନ୍ତାନକାମୀ ପୁରୁଷ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁ; ତେଜ ଓ ବୀର୍ୟ କାମନାକାରୀ ମୃଗଶିରା—ମୃଗ-ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁ। କିନ୍ତୁ ଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ରୂର କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଆର୍ଦ୍ରାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 4
धनकामो भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध पुनर्वसौ । पुष्टिकामो5थ पुष्येण श्राद्धमीहेत मानव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧନକାମୀ ମର୍ତ୍ୟ ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁ। ଏହିପରି ପୁଷ୍ଟି ଓ ସମୃଦ୍ଧି କାମନାକାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 5
आश्लेषायां ददच्छाद्धं धीरान् पुत्रान् प्रजायते । ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठो मघासु श्राद्धमावपन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆଶ୍ଳେଷା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଧୀର ପୁତ୍ରମାନେ ଲାଭ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସହ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
Verse 6
फल्गुनीषु ददच्छाद्धं सुभग: श्राद्धदो भवेत् । अपत्यभागुनत्तरासु हस्तेन फलभाग् भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଫଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ। ଉତ୍ତରଫଲ୍ଗୁନୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସନ୍ତାନଲାଭ ହୁଏ; ଏବଂ ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 7
चित्रायां तु ददच्छाद्धं लभेद् रूपवत: सुतान् | स्वातियोगे पितृनर्च्य वाणिज्यमुपजीवति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ କଲେ ରୂପବାନ ପୁତ୍ର ଲାଭ ହୁଏ। ଏବଂ ସ୍ୱାତୀ ଯୋଗରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଏ।
Verse 8
बहुपुत्रो विशाखासु पुत्रमीहन् भवेन्नर: । अनुराधासु कुर्वाणो राजचक्रं प्रवर्तयेत्
ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପୁତ୍ରକାମୀ ହେଲେ ବହୁ ପୁତ୍ରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନୁରାଧା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ପରଜନ୍ମରେ ରାଜଚକ୍ରର ଶାସକ ହୁଏ।
Verse 9
आधिपत्य॑ व्रजेन्मर्त्यो ज्येष्ठायामपवर्जयन् । नर: कुरुकुलश्रेष्ठ ऋद्धो दमपुर:सर:
କୁରୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ଅଧିପତ୍ୟ ପାଏ।
Verse 10
मूले त्वारोग्यमृच्छेत यशो55षाढासु चोत्तमम् | उत्तरासु त्वषाढासु वीतशोकश्चरेन्महीम्
ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ରରେ କଲେ ଉତ୍ତମ ଯଶ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପିତୃଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ଶୋକମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରେ।
Verse 11
श्राद्ध त्वभिजिता कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात् । श्रवणेषु ददच्छाद्धं प्रेत्य गच्छेत् स सद्गोतिम्
ଅଭିଜିତ୍ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଦ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସଦ୍ଗତି ପାଏ।
Verse 12
राज्यभागी धनिष्ठायां भवेत नियतं नरः । नक्षत्रे वारुणे कुर्वन् भिषक्सिद्धिमवाप्रुयात्
ଧନିଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ। ୱାରୁଣ ନକ୍ଷତ୍ର—ଶତଭିଷା—ରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ବୈଦ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 13
पूर्वप्रोष्ठपदा: कुर्वन् बहून् विन्दत्यजाविकान् । उत्तरासु प्रकुर्वाणो विन्दते गा: सहस्रश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବଭାଦ୍ରପଦା (ପୂର୍ବପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା) ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ଅନେକ ଛେଳି-ମେଷ ପାଏ; ଉତ୍ତରଭାଦ୍ରପଦା (ଉତ୍ତରପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା) ନକ୍ଷତ୍ରରେ କରୁଥିବା ଲୋକ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଗାଈ ପାଏ।
Verse 14
बहुकुप्यकृतं वित्तं विन्दते रेवतीं श्रित: । अश्रिनीष्वश्वान् विन्देत भरणीष्वायुरुत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକ ସୁନା-ଚାନ୍ଦି ଛଡ଼ା ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବହୁ ଧନ ପାଏ। ଅଶ୍ୱିନୀରେ କଲେ ଘୋଡ଼ା ମିଳେ, ଭରଣୀରେ କଲେ ଉତ୍ତମ ଆୟୁ ମିଳେ।
Verse 15
इमं श्राद्धविधिं श्रुत्वा शशबिन्दुस्तथाकरोत् । अक्लेशेनाजयच्चापि महीं सोडनुशशास ह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ଶୁଣି ରାଜା ଶଶବିନ୍ଦୁ ସେହିପରି କଲେ। କୌଣସି କ୍ଲେଶ ବିନା ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କଲେ ଏବଂ ପରେ ତାହାର ଶାସନସୂତ୍ର ନିଜ ହାତରେ ଧରି ଶାସନ କଲେ।
Verse 89
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे एकोननवतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ବିଷୟକ ଏକୋଣନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
A procedural dilemma: offering-food causes distress (ajīrṇa) to ancestors and deities, raising the question of how the rite should be structured so that the offering becomes beneficial rather than burdensome.
Dharma is enacted through disciplined method: correct mediation (Agni), correct sequence (piṇḍa order), and mindful speech (mantra/formulae) convert intention into a stable, socially transmissible practice.
Yes. The chapter attributes protective stability to Agni-preceded offerings (non-violation by brahmarākṣasas and withdrawal of disruptive forces) and states benefits for pitṛ-devotion (puṣṭi, āyus, vīrya, śrī), alongside the claim that pretas are released through the piṇḍa-connection.