Adhyaya 83
Suvarṇa-janma and Dakṣiṇā-Māhātmya (Origin and Supremacy of Gold as Ritual Fee)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Charity and Dakṣiṇā Instructions) — Suvarṇa-māhātmya Context
Yudhiṣṭhira, continuing a dharma-inquiry on exemplary gifts, notes prior praise of cow-gifts and land-gifts and then requests a precise account of suvarṇa: what it is, how and when it originated, its intrinsic nature, its gifting protocol, and the fruit (phala) that makes it “supreme” among dakṣiṇās. He also frames the question against the burdens of kingship and the difficulty of right conduct for rulers, implying that prescribed giving functions as a practical purificatory discipline. Bhīṣma answers by introducing a personal precedent: while performing Śaṃtanu’s śrāddha at Gaṅgādvāra with support from Jāhnavī (Gaṅgā), he witnesses an anomalous ‘hand’ as if the father were directly receiving offerings. Bhīṣma corrects his response by adhering to śāstra—placing piṇḍa offerings on kuśa/darbha rather than treating the apparition as a literal ritual recipient—after which the apparition disappears and the Pitṛs approve him in a dream, praising epistemic restraint and scriptural fidelity. They then recommend suvarṇa as a purifier offered in place of land/cows, asserting extended ancestral benefit. Bhīṣma proceeds to an older itihāsa: Paraśurāma’s grand rite and Vasiṣṭha’s doctrinal explanation that gold is identified with Agni and, by extension, with the totality of deities—thereby making gold-giving a comprehensive offering. The chapter then begins an etiological mythic sequence (Rudra-Umā context and subsequent cosmological events) to further ground suvarṇa’s sacred origin and ritual centrality.
Chapter Arc: भीष्म के उपदेश-प्रवाह में वसिष्ठ का वचन उठता है—गायें घृत-क्षीर की जननी हैं; उनके स्मरण-मात्र से गृह, मन और कर्म पवित्र हो सकते हैं। → वसिष्ठ राजन् को नित्य-आचरण का विधान बताते हैं: प्रातः-सायं आचमन कर ‘गावो ममाग्रतो…’ जैसे जप से अपने चारों ओर गो-रक्षा का कवच रचो; प्रश्न यह बनता है कि क्या दान केवल वस्तु-त्याग है या जीवन-शुद्धि का अनुशासन? → गोदान की परम-फलश्रुति उद्घोषित होती है—सहस्र गौओं का दान स्वर्ग के दिव्य लोकों तक ले जाता है; दाता अपने माता-पिता की पीढ़ियों को भी पुण्यलोक देता और कुल को पवित्र करता है; ‘धेनु-प्रमाण’ तिल-धेनु/पानीय-दान जैसे दानों से यमलोक की यातना से मुक्ति का आश्वासन मिलता है। → भीष्म वसिष्ठ-वचन को ‘वरम्’ मानकर भूमि-दान/गो-दान की श्रेष्ठता पर विचार करते हुए नियतात्मा होकर द्विजों को बहुत-सा गोधन दान करते हैं और पुण्यलोकों की प्राप्ति का निष्कर्ष स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
अप-#-रा+ अशीतितमो< ध्याय: गौओं तथा गोदानकी महिमा वसिष्ठ उवाच घृतक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्धवा: । घृतनद्यो घृतावर्तास्ता मे सनन््तु सदा गृहे
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଘୃତ ଓ କ୍ଷୀର ଦେଇଥିବା, ଘୃତର ଯୋନି ଓ ଘୃତକୁ ପ୍ରକଟ କରୁଥିବା, ଘୃତ-ନଦୀ ସଦୃଶ ଓ ଘୃତ-ଆବର୍ତ୍ତ ସଦୃଶ ସେହି ଗାଈମାନେ ମୋ ଘରେ ସଦା ବସୁନ୍ତୁ।
Verse 2
घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां प्रतिष्ठितम् । घृतं सर्वेषु गात्रेषु घृते मे मनसि स्थितम्
ମୋ ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ଘୃତ ରହୁ; ମୋ ନାଭିରେ ଘୃତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ। ଘୃତ ମୋ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ରହୁ; ମୋ ମନ ଘୃତରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ରହୁ।
Verse 3
गावो ममाग्रतो नित्यं गाव: पृष्ठत एव च । गावो मे सर्वतश्वैव गवां मध्ये वसाम्यहम्
ଗାଈମାନେ ନିତ୍ୟ ମୋ ଆଗରେ ରହୁନ୍ତୁ; ଗାଈମାନେ ମୋ ପଛରେ ମଧ୍ୟ ରହୁନ୍ତୁ। ଗାଈମାନେ ମୋତେ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି ରହୁନ୍ତୁ; ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁ।
Verse 4
इत्याचम्य जपेत् सायं प्रातश्न॒ पुरुष: सदा । यदल्ला कुरुते पापं तस्मात् स परिमुच्यते
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂକାଳେ ଆଚମନ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁ। ଦିନଭରି ସେ ଯେ ପାପ କରେ, ତାହାରୁ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। “ଘି ଓ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା, ଘିର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ, ଘିକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା, ଘିର ନଦୀ ସଦୃଶ ଓ ଘିର ଭଁବର ରୂପ ଗାଈମାନେ ମୋ ଘରେ ସଦା ବାସ କରୁନ୍ତୁ। ଗୋଘି ମୋ ହୃଦୟରେ ସଦା ସ୍ଥିତ ରହୁ। ଘି ମୋ ନାଭିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ। ଘି ମୋ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଉ ଏବଂ ଘି ମୋ ମନରେ ସ୍ଥିତ ରହୁ। ଗାଈମାନେ ମୋ ଆଗରେ ରହୁନ୍ତୁ, ପଛରେ ମଧ୍ୟ ରହୁନ୍ତୁ, ଚାରିପାଖରେ ରହୁନ୍ତୁ; ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବି।”
Verse 5
प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्धारा च यत्र सा । गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र यान्ति सहसत्रदा:
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସୋଧାରା (ସମ୍ପଦର ଧାରା) ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସମାଗମ କରନ୍ତି—ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ସେମାନେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର କରି ଯାଆନ୍ତି।
Verse 6
सहस्र गौओंका दान करनेवाले मनुष्य जहाँ सोनेके महल हैं, जहाँ स्वर्गगंगा बहती हैं तथा जहाँ गन्धर्व और अप्सराएँ निवास करती हैं, उस स्वर्गलोकमें जाते हैं ।।
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସହସ୍ର ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଯେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ଅଛି, ସ୍ୱର୍ଗଗଙ୍ଗା ବହେ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ବସନ୍ତି। ଆଉ ଯେଉଁଠି ନଦୀମାନେ ଜଳର ସ୍ଥାନରେ ଦୁଧ ବହାନ୍ତି, ଦହି ଶୈବଳ ସଦୃଶ ଘନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏବଂ ମକ୍ଖନ ହିଁ ତାଙ୍କର କାଦୁଆ—ସେଇ ଦେଶକୁ ସେମାନେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର କରି ଯାଆନ୍ତି।
Verse 7
गवां शतसहसं्रं तु यः प्रयच्छेद् यथाविधि । परां वृद्धिमवाप्याथ स्वर्गलोके महीयते,जो विधिपूर्वक एक लाख गौओंका दान करता है, वह अत्यन्त अभ्युदयको पाकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରେ, ସେ ପରମ ଉନ୍ନତି ପାଇ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 8
दश चोभयत: पुत्रो मातापित्रो: पितामहान् । दधाति सुकृतान् लोकान् पुनाति च कुलं नर:
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ସେ ନର ନିଜ ସୁକୃତଦ୍ୱାରା ମାତୃ ଓ ପିତୃ—ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଦଶ ଦଶ ପିଢ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ; ନିଜ କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 9
धेन्वा: प्रमाणेन समप्रमाणां धेनुं तिलानामपि च प्रदाय । पानीयदाता च यमस्य लोके न यातनां काज्चिदुपैति तत्र
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେ ଜଣେ ସଜୀବ ଗାଈର ସମାନ ପ୍ରମାଣରେ ତିଳରେ ତିଆରି ଗାଈ ଦାନ କରେ, ଏବଂ ଯେ ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କରେ, ସେ ଦାତା ଯମଲୋକକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ କୌଣସି ଯାତନା ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ।
Verse 10
पवित्रमग्रयं जगत: प्रतिष्ठा दिवौकसां मातरो<थाप्रमेया: । अन्वालभेद् दक्षिणतो व्रजेच्च दद्याच्च पात्रे प्रसमीक्ष्य कालम्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଗାଈ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର, ଜଗତର ଆଧାର ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ଦେବଲୋକବାସୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମାତା; ତାହାର ମହିମା ଅପରିମେୟ। ତାକୁ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଡାହାଣ ପାଖରେ ରଖି ଚାଲିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯଥାକାଳ ବିଚାର କରି ସୁପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
धेनुं सवत्सां कपिलां भूरिश्गीं कांस्योपदोहां वसनोत्तरीयाम् । प्रदाय तां गाहति दुर्विगाह्ां याम्यां सभां वीतभयो मनुष्य:
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଯେ ଜଣେ ବଛଡ଼ା ସହିତ କପିଳା ଧେନୁକୁ—ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା, କାଂସ୍ୟର ଦୋହନ ପାତ୍ର ସହିତ, ଓ ବସ୍ତ୍ର ଓଢ଼ାଇ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଯମରାଜଙ୍କ ଦୁର୍ଗମ ସଭାରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 12
सुरूपा बहूरूपाश्च विश्वरूपाश्व मातर: । गावो मामुपतिष्ठन्तामिति नित्यं प्रकीर्तयेत्,प्रतिदिन यह प्रार्थना करनी चाहिये कि सुन्दर एवं अनेक प्रकारके रूप-रंगवाली विश्वरूपिणी गोमाताएँ सदा मेरे निकट आयें
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ: “ସୁନ୍ଦର ରୂପବତୀ, ନାନା ରୂପ-ରଙ୍ଗବତୀ, ବିଶ୍ୱରୂପିଣୀ ଗୋମାତାମାନେ ସଦା ମୋ ନିକଟକୁ ଆସି ମୋ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 13
नात: पुण्यतरं दानं॑ नात: पुण्यतरं फलम् | नातो विशिष्ट लोकेषु भूतं॑ भवितुमरहति
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଗୋଦାନଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଦାନ ନାହିଁ; ଗୋଦାନର ଫଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟଫଳ ନାହିଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଗାଈଠାରୁ ଅଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
Verse 14
त्वचा लोम्नाथशंगैर्वा वालै: क्षीरेण मेदसा । यज्ञ वहति सम्भूय किमस्त्यभ्यधिकं ततः
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ତାହାର ଚର୍ମ, ଲୋମ, ଅସ୍ଥି ଓ ଶୃଙ୍ଗ, ପୁଛର ଲୋମ, କ୍ଷୀର ଓ ମେଦ—ଏ ସବୁକୁ ଏକତ୍ର କରି ଗାଈ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରେ। ତେବେ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ କ’ଣ?
Verse 15
यया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजंगमम् । तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम्,जिसने समस्त चराचर जगतको व्याप्त कर रखा है, उस भूत और भविष्यकी जननी गौको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟର ଜନନୀ ସେଇ ଧେନୁଙ୍କୁ ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 16
गुणवचनसमुच्चयैकदेशो नृवर मयैष गवां प्रकीर्तितस्ते । न च परमिह दानमस्ति गोभ्यो भवति न चापि परायणं तथान्यत्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଗାଈମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନର ସଂଗ୍ରହରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ମାତ୍ର କହିଛି—ମାତ୍ର ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ। ଏହି ଲୋକରେ ଗୋଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 17
भीष्म उवाच वरमिदमिति भूमिदो विचिन्त्य प्रवरमृषेर्वचनं ततो महात्मा । व्यसृजत नियतात्मवान् द्विजेभ्य: सुबहु च गोधनमाप्तवांश्व लोकान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ବଚନକୁ ବିଚାର କରି, ଭୂମିଦାତା ସେଇ ମହାତ୍ମା, ନିୟତାତ୍ମା ରାଜା “ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ କର୍ମ” ବୋଲି ଭାବି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଗୋଧନ ଦାନ କଲେ। ସେଇ ପୁଣ୍ୟରେ ସେ ଶୁଭ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोदानविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଗୋଦାନବିଷୟକ ଏକୋଣନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 80
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके अशीतितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଗୋପ୍ରଦାନ’ ନାମକ ଅଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Bhīṣma confronts a conflict between an extraordinary appearance (as if the father’s hand receives the offering) and the prescribed śāstric method; he chooses procedural correctness over literalizing the apparition.
Dharma is maintained through disciplined adherence to validated norms (śāstra-pramāṇa) and reflective judgment; ritual efficacy is tied to correct method, not to sensational or emotionally compelling signs.
Yes in functional form: the Pitṛs state that those who give suvarṇa “carry across” (benefit) multiple generations (ten prior and ten subsequent), presenting an explicit ancestral fruit that motivates gold-giving as a purifier.