Adhyaya 80
Go-mahātmyam: Pavitrāṇāṃ Pavitraṃ (Cows and Ghee as Supreme Purifiers)
Upa-parva: Dāna-dharma (Gavāṃ-dāna & Pavitra-vicāra) — Instructional Unit on the sanctity of cows and ghee
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify what is supremely purifying among purifiers. Bhīṣma asserts the exceptional sanctity and salvific value of cows, describing them as sustaining beings through milk and sacrificial utility, and states that gifting cows leads to exalted realms, citing exemplary kings. He then introduces an ancient account: Śuka approaches Vyāsa after daily rites and asks a cluster of systematic questions—what is the foremost sacrifice, what act yields highest heaven, what purifier sustains the gods, and what is the best gift. Vyāsa replies by positioning cows as the foundation and refuge of beings, narrating a cosmogonic motif where Brahmā grants cows horns according to their intent, rendering them auspicious providers of offerings. The chapter elaborates the “world of cows” with ornate heavenly imagery as the merit-result of go-dāna. It prescribes reverence and non-malice toward cows, mentions a daily japa formula, and elevates ghṛta (ghee) as “pavitrāṇāṃ pavitram,” outlining its ritual uses (offerings, auspicious recitations, gifting, consumption). A structured purification regimen involving pañcagavya-related elements is described as expiatory. The chapter closes by affirming cows as yajñiya and wish-fulfilling, urging consistent worship by example of Śuka.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, गोदान के अमृत-तुल्य गुणों को सुनकर भी तृप्त नहीं होते और भीष्म (शान्तनव) से पुनः विस्तारपूर्वक पूछते हैं कि गौ-दान का महात्म्य क्या है और गौओं की उत्पत्ति व प्रतिष्ठा कैसे हुई। → भीष्म क्रमशः सृष्टि-क्रम और श्रेष्ठता-क्रम बताते हैं—स्थावर से जंगम, जंगम में मनुष्य, मनुष्य में ब्राह्मण; और ब्राह्मणों में यज्ञ की प्रतिष्ठा। फिर यज्ञ, सोम और गौ—इन तीनों की परस्पर-आश्रयता दिखाकर यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि गौ को ‘अमृत’ क्यों कहा गया और उसका ‘उच्छिष्ट’ क्यों नहीं माना जाता। → गौओं की ‘अमृत-सम्भव’ महिमा का निर्णायक प्रतिपादन होता है—जैसे सोम/अमृत का प्रवाह और देवोपभोग उच्छिष्ट नहीं कहलाता, वैसे ही बछड़े के पीने पर भी गौ का दूध जूठा नहीं होता; गौओं में सोम-तत्त्व प्रतिष्ठित है, इसलिए वे यज्ञ, देव, प्रजा और वृत्ति—सबकी आधार-शिला हैं। → भीष्म गो-दान को केवल दान नहीं, सृष्टि-पालन की धुरी बताते हैं—प्राणी जन्म लेते ही वृत्ति की पुकार करते हैं और गौ ‘माता-पिता’ की भाँति वृत्ति देने वाली है; अतः गो-दान से देवता प्रसन्न, यज्ञ पुष्ट, ब्राह्मण-धर्म स्थिर और लोक-कल्याण सुनिश्चित होता है। → गो-दान के फल-विशेष और विविध विधानों/उपदानों (किसे, कब, कैसे) का आगे और सूक्ष्म विस्तार संकेतित रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्ाा बछ। 2 सप्तसप्ततितमो< ध्याय: कपिला गौओंकी उत्पत्ति और महिमाका वर्णन वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठटिरो राजा भूय: शान्तनवं नृपम् | गोदानविस्तरं धर्मान् पप्रच्छ विनयान्वितः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତତଃ ପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିନୟସହିତ ପୁନର୍ବାର ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଗୋଦାନର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ଓ ତଦ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 2
युधिछिर उवाच गोप्रदानगुणान् सम्यक् पुनर्मे ब्रूहि भारत । न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानो$मृतमीदृशम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଗୋପ୍ରଦାନର ଗୁଣମହିମା ମୋତେ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହ। ହେ ବୀର, ଏପରି ଅମୃତମୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ଶୁଣିବା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଆହୁରି ବଢ଼େ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शान्तनवो नृप: । सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ସମୟରେ ଶାନ୍ତନବ ଭୀଷ୍ମ ଗୋପ୍ରଦାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୁଣମହିମାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ, କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 4
भीष्म उवाच वत्सलां गुणसम्पन्नां तरुणीं वस्त्रसंयुताम् । दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापै: प्रमुच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସଳା, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ଓ ତରୁଣୀ ଗାଈକୁ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସଜାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 5
असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तानू न गच्छति । पीतोदकां जग्धतृणां नष्टक्षीरां निरिन्द्रियाम्
‘ଅସୁର୍ୟା’ ନାମରେ ଯେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଲୋକ ଅଛି, ଯଥାବିଧି ଗୋଦାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ସେଠାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ପାଣି ଛିନିନିଆଯାଇଛି, ଯାହାର ତୃଣ-ଚାରା ଶେଷ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର କ୍ଷୀର ନଷ୍ଟ, ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଳ ନିଷ୍ପ୍ରଭ—ଏପରି ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଦାତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବ୍ୟର୍ଥ କଷ୍ଟ ଦିଏ ଏବଂ ନିଜେ ଘୋର ନରକରେ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 6
जरारोगोपसम्पन्नां जीर्णा वापीमिवाजलाम् | दत्त्वा तम: प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଗାଈ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଜଳହୀନ ଭଙ୍ଗା କୂଆ ପରି ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ହୋଇଯାଇଛି, ସେହି ଗାଈକୁ ଦାନ କଲେ ଦାତା ଘୋର ଅନ୍ଧକାରମୟ ନରକରେ ପତିତ ହୁଏ। ଏପରି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରହୀତାକୁ କେବଳ ବ୍ୟର୍ଥ କ୍ଲେଶ ଦିଏ। ତେଣୁ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ହିତକର ହେବା ଉଚିତ; ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଓ ପୀଡାଦାୟକ ଦାନ ପୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ—ପାପର କାରଣ।
Verse 7
रुष्टा दुष्टा व्याधिता दुर्बला वा नो दातव्या याश्र मूल्यैरदत्तै: । क्लेशैविंप्रं योडफलै: संयुनक्ति तस्यावीर्याश्षवाफलाश्वैव लोका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ରୋଧୀ, ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଗାଈ, ଏବଂ ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ ଦିଆଯାଇନାହିଁ—ଏପରି ଗାଈକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ଏମିତି ନିଷ୍ଫଳ ଦାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କେବଳ କ୍ଲେଶ ଦିଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବଳ ଓ ନିଷ୍ଫଳ ଲୋକମାନେ ପାଏ।
Verse 8
बलान्विता: शीलवयोपपन्ना: सर्वे प्रशंसन्ति सुगन्धवत्य: । यथा हि गंगा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବଳସମ୍ପନ୍ନ, ଶୀଳ ଓ ଯୌବନରେ ଯୁକ୍ତ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଅର୍ଜୁନୀ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କପିଲା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 9
हृष्ट-पुष्ट, सुलक्षणा, जवान तथा उत्तम गन्धवाली गायकी सभी लोग प्रशंसा करते हैं। जैसे नदियोंमें गंगा श्रेष्ठ हैं, वैसे ही गौओंमें कपिला गौ उत्तम मानी गयी है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯେତେବେଳେ ଯେକୌଣସି ରଙ୍ଗର ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଗୋଦାନର ପୁଣ୍ୟ ସମାନଭାବେ ବହୁତ ମିଳେ, ତେବେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ କପିଲା ଗାଈଦାନକୁ ହିଁ କାହିଁକି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି? ମୁଁ ସେହି ଦାନର ମହାନ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବକୁ ବିଶେଷରୂପେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ମୁଁ ଶୁଣିବାରେ ସମର୍ଥ, ଆପଣ କହିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 10
भीष्म उवाच वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत् पुरातनम् । वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଯେ ରୋହିଣୀ (କପିଲା)ର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିଛି, ସେହି ସବୁକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଶେଷରେ କହିବି—ରୋହିଣୀ କିପରି ନିର୍ମିତ ହେଲା।
Verse 11
प्रजा: सृजेति चादिष्ट: पूर्व दक्ष: स्वयम्भुवा । असृजद् वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ “ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର” ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଜୀବିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 12
यथा हाामृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकस: । तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो,प्रभो! जैसे देवता अमृतका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, उसी प्रकार समस्त प्रजा आजीविकाके सहारे जीवन धारण करती है
ପ୍ରଭୋ! ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଜୀବିକାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧରେ।
Verse 13
अचरेभ्यश्व भूतेभ्यश्वरा: श्रेष्ठा: सदा नरा: । ब्राह्मणाश्व तत: श्रेष्ठास्तेषु यज्ञा: प्रतिष्ठिता:
ଅଚର ଭୂତମାନଙ୍କଠାରୁ ଚର ଭୂତମାନେ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—କାରଣ ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 14
यज्जैरवाप्यते सोम: स च गोषु प्रतिष्ठित: । ततो देवा: प्रमोदन्ते पूर्व वृत्तिस्तत: प्रजा:
ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ସୋମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଯଜ୍ଞ ଗୋମାତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାହାରୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରମୋଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଜୀବିକା, ପରେ ପ୍ରଜା।
Verse 15
प्रजातान्येव भूतानि प्राक्रोशन् वृत्तिकांक्षया । वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिता: पितृमातृवत्
ସମସ୍ତ ଭୂତ ପ୍ରଜାତ ହେବାମାତ୍ରେ ଜୀବିକାକାମନାରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ। ଯେପରି ଭୁଖା-ତିର୍ଷ୍ଣା ଶିଶୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜୀବିକାଦାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 16
इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मन: । प्रजापतिस्तु भगवानमृतं प्रापिबत् तदा,प्रजाजनोंकी इस स्थितिपर मन-ही-मन विचार करके भगवान् प्रजापतिने प्रजावर्गकी आजीविकाके लिये उस समय अमृतका पान किया
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେମନେ ବିଚାର କରି, ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ଓ ତାଙ୍କ ପାଳନାର୍ଥେ ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି ସେତେବେଳେ ଅମୃତ ପାନ କଲେ।
Verse 17
स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्विरन् । ददर्शोद्वारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम्
ଅମୃତ ପାନ କରି ସେ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ବାହାରିଲା। ସେହି ସୁଗନ୍ଧ ସହିତ ‘ସୁରଭି’ ନାମକ ଗାଈ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ପ୍ରଜାପତି ତାକୁ ନିଜ ମୁଖଜାତ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖିଲେ।
Verse 18
सासृजत् सौरभेयीस्तु सुरभिलोकमातृका: । सुवर्णवर्णा: कपिला: प्रजानां वृत्तिधेनव:
ସେହି ସୁରଭି ‘ସୌରଭେୟୀ’ ନାମରେ ଅନେକ ଗାଈ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପାଇଁ ମାତୃସମାନ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତ, କପିଳ; ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକାରୂପେ ଦୁଧ ଦେଇ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଧେନୁ ଥିଲେ।
Verse 19
तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः । बभूवामृतज: फेन: स्रवन्तीनामिवोर्मिज:
ଅମୃତ (ସୁବର୍ଣ୍ଣଦୀପ୍ତ) ବର୍ଣ୍ଣର ସେହି ଗାଈମାନଙ୍କ ଦୁଧ ଚାରିଦିଗରେ ଧାରାରୂପେ ବହିଲା। ସେହି ବହୁଥିବା ଦୁଧରୁ ନଦୀର ତରଙ୍ଗରୁ ଫେନ ଉଠିବା ପରି ଫେନ ଉଠିଲା।
Verse 20
स वत्समुखविश्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठत: । शिरस्यवाप तत् क्रुद्ध: स तदैक्षत च प्रभु:
ସେ (ଦୁଧର ଫେନ) ବଛଡ଼ାର ମୁଖରୁ ଖସି, ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଏଥିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ଭବ ସେହିକ୍ଷଣେ ତାହାପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 21
तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिलास्ता विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ତେଜ ରୌଦ୍ର ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହେ ପ୍ରଜାପତି।
Verse 22
यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ଯେ ଗାଈମାନେ ସେଠାରୁ ସରି କେବଳ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମବେଳର ଭଳି ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ସମୟରେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଏଭଳି କହିଲେ—
Verse 23
यथोत्पन्ना: स्ववर्णास्थास्ता होता नान्यवर्णगा: । अथ कुद्ध॑ महादेवं प्रजापतिरभाषत
ସେମାନେ ଜନ୍ମବେଳର ଭଳି ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗଲେ ନାହିଁ। ତେବେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ—
Verse 24
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम् । यथा हामृतमादाय सोमो विस्यन्दते पुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତୁମେ ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ; ତେଣୁ ଗାଈମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଜୁଠ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବଶେଷ) ନାହିଁ। ଯେପରି ସୋମ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନଃ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
Verse 25
न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्ण न चोदथधि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବାୟୁ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେହିପରି ବଛଡ଼ା ପିଇଲା ପରେ ଯେ ଅବଶେଷ ରହେ, ତାହାରେ ଏହି ଗାଈମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଏହି ଗାଈମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅମୃତମୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ କାମନା କରନ୍ତି—ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଧ ଓ ଘିଅରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପୋଷିତ ହେଉ।
Verse 26
नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला | इमॉल्लोकान् भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नरवेण च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଦାଚାରର ସତ୍ୟ ‘ଅମୃତ’ ବିନା ଯାହା ପିଆଯାଏ, ସେ ଅମୃତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ବଛଡ଼ା ଦୁଧ ପିଇଲା ବୋଲି ଗାଈ ସତ୍ୟରେ ବତ୍ସଳା ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞହବି ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଚ୍ଚାରିତ ପବିତ୍ର ପ୍ରସ୍ନରବ (ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର/ଆହ୍ୱାନ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକମାନେ ଧାରିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 27
वृषभं च ददौ तस्मै सह गोभि: प्रजापति:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଜାପତି ତାହାକୁ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 28
प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାଦେବ ଗୋଟିଏ ବୃଷଭ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 29
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात् स वृषभध्वज: । महादेवजी प्रसन्न हुए। उन्होंने वृषभको अपना वाहन बनाया और उसीकी आकृतिसे अपनी ध्वजाको चिह्नित किया, इसीलिये वे “वृषभध्वज” कहलाये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ବୃଷଭକୁ ନିଜ ବାହନ କଲେ ଏବଂ ଧ୍ୱଜରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ବୃଷଭଧ୍ୱଜ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପରେ ଦେବମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ‘ପଶୁପତି’—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅଧିପତି—ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ‘ବୃଷଭାଙ୍କ’—ବୃଷଭ-ଚିହ୍ନଧାରୀ—ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ।
Verse 30
एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् । प्रदाने प्रथम: कल्प: सर्वासामेव कीर्तित:,इस प्रकार कपिला गौएँ अत्यन्त तेजस्विनी और शान्त वर्णवाली हैं। इसीसे दानमें उन्हें सब गौओंसे प्रथम स्थान दिया गया है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି କପିଳା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈମାନେ ଶାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ମହାତେଜସ୍ୱି; ତେଣୁ ଦାନରେ ସମସ୍ତ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 31
लोकमज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता रुद्रोपेता: सोमविष्यन्दभूता: । सौम्या: पुण्या: कामदा: प्राणदाश्न गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रद: स्थात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗାଈମାନେ ଜଗତର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ପଦ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଜୀବିକାକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରବୃତ୍ତ। ରୁଦ୍ରଦେବ ସେମାନଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି। ସୋମରୁ ବହୁଥିବା ଅମୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ସୌମ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର—ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାଳି ଏବଂ ପ୍ରାଣଧାରିଣୀ। ତେଣୁ ଯେ ଗୋଦାନ କରେ, ସେ ସର୍ବକାମଦାତା ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 32
इदं गवां प्रभवविधानमुत्तमं पठन् सदाशुचिरपि मंगलप्रिय: । विमुच्यते कलिकलुषेण मानव: श्रियं सुतान् धनपशुमाप्तुयात् सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗାଈମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟକ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାକୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ପାଠ କରେ, ସେ ଅଶୁଚି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳପ୍ରିୟ ହୁଏ। ସେ କଳିଯୁଗର କଲୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସଦା ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀ, ଧନ ଓ ପଶୁସମ୍ପଦ ପାଏ।
Verse 33
हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म यान॑ वासो वृद्धबालस्यथ तुष्टि: । एतान् सर्वान् गोप्रदाने गुणान् वै दाता राजज्नाप्तुयाद् वै सदैव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋଦାନ କଲେ ଦାତା ହବ୍ୟ (ଦେବାର୍ପଣ), କବ୍ୟ (ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ), ତର୍ପଣ ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମର ଫଳ ସଦା ପାଏ। ସେ ଯାନ ଓ ବସ୍ତ୍ରର ଲାଭ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ରାଜନ! ଏହି ସବୁ ଗୋଦାନର ଗୁଣଫଳ; ଦାତା ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 34
वैशम्पायन उवाच पितामहस्याथ निशम्य वाक्य राजा सह भ्रातृभिराजमीढ: । सुवर्णवर्णानडुहस्तथा गा: पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्य:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଅଜମୀଢବଂଶୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଦାନ କଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ନାଡୁହ (ବଳଦ) ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗାଈମାନେ।
Verse 35
तथैव तेभ्योडपि ददौ द्विजेभ्यो गवां सहस्राणि शतानि चैव । यज्ञान् समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे लोकान् विजेतुं परमां च कीर्तिम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହିପରି ରାଜା ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ, ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶତଶତ ଓ ସହସ୍ରସହସ୍ର ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ପୁଣ୍ୟଲୋକ ଜୟ କରିବାକୁ ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ନିଜ ପରମ କୀର୍ତ୍ତି ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ସେ ଏହି ଦାନ ପୁନଃପୁନଃ କଲେ।
Verse 76
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गोदानकथनविषयक छिह्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଗୋଦାନ-କଥନବିଷୟକ ଛଅସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 77
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रभवकथने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୋପ୍ରଭବ-କଥନରେ ସତସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 206
ललाटप्रभवेणाक्ष्णा रोहिणीं प्रदहन्निव । एक दिन भगवान् शंकर पृथ्वीपर खड़े थे। उसी समय सुरभिके एक बछड़ेके मुँहसे फेन निकलकर उनके मस्तकपर गिर पड़ा। इससे वे कुपित हो उठे और अपने ललाटजनित नेत्रसे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକଦିନ ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍କର ପୃଥିବୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସୁରଭିର ଗୋଟିଏ ବଛଡ଼ାର ମୁହଁରୁ ଫେନ ବାହାରି ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହାରେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଲଲାଟଜନିତ ନେତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଯେନ ରୋହିଣୀକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ, ସେପରି ତାହାର ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 213
नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकर: । प्रजानाथ! रुद्रका वह भयंकर तेज जिन-जिन कपिलाओंपर पड़ा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ରୁଦ୍ରସମ୍ଭବ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ତେଜ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କପିଲାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ସେମାନେ ସେମାନେ ନାନା ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କଲେ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣରେ ମେଘମାନଙ୍କୁ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଏ, ସେପରି ସେଇ ତେଜ ସେମାନଙ୍କୁ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 246
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्यो5मृतसम्भवम् । प्रभो! आपके ऊपर अमृतका छींटा पड़ा है। गौओंका दूध बछड़ोंके पीनेसे जूठा नहीं होता। जैसे चन्द्रमा अमृतका संग्रह करके फिर उसे बरसा देता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଅମୃତର ଛିଟା ପଡ଼ିଛି। ତେଣୁ ଏହି ରୋହିଣୀ ଗାଈମାନେ ଅମୃତସମ୍ଭବ ଦୁଧ କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି। ବଛଡ଼ାମାନେ ପିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଧ ଜୁଠ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଅମୃତର ସାର ସଂଗ୍ରହ କରି ପୁନଃ ତାହାକୁ ବର୍ଷାଇ ଦିଏ, ସେପରି ଏହି ରୋହିଣୀମାନେ ଅମୃତଜନ୍ୟ ଦୁଧ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 263
आसामैश्वर्यमिच्छन्ति सर्वेडमृतमयं शुभम् | 'जैसे वायु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତେ ଏହି ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅମୃତସଦୃଶ ସମୃଦ୍ଧି ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେପରି ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପିଇଥିବା ଅମୃତ ‘ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ’ କିମ୍ବା ଦୂଷିତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ବଛାମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଦୁଧ ପିଆଉଥିବା ଗାଈ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପିଇଲେ ଅଶୁଚି କିମ୍ବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୁଧ ପିବାବେଳେ ବଛାର ମୁହଁରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଫେନ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ଏମିତି ଗାଈମାନେ ନିଜ ଦୁଧ ଓ ଘିଅରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳକର ଅମୃତମୟ ଦୁଧସମ୍ପଦ ସଦା ପ୍ରଚୁର ରହୁ।
Verse 2736
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत । भरतनन्दन! ऐसा कहकर प्रजापतिने महादेवजीको बहुत-सी गौएँ और एक बैल भेंट किये तथा इसी उपायके द्वारा उनके मनको प्रसन्न किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଏହି ଉପାୟରେ ପ୍ରଜାପତି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ଏପରି କହି ପ୍ରଜାପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅନେକ ଗାଈ ଓ ଗୋଟିଏ ବଳଦ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଏକେ ବିଧିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ସାଧନ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The question asks what is the greatest purifier; the answer privileges cows (go) as uniquely purifying and socially sustaining, and further identifies ghṛta (ghee) as the supreme purifier among purifiers in ritual practice.
The chapter recommends disciplined reverence: avoid malice toward cows, honor them with respectful conduct, and treat go-dāna and ghṛta-centered rites as structured means of purification and merit-making within regulated ethical behavior.
Yes. It repeatedly asserts result-claims: go-dāna leads to attainment of exalted realms (the “world of cows”), while ghṛta use in offering, gifting, and sanctioned consumption is framed as yielding auspicious purification and welfare outcomes.