Adhyaya 79
Go-dāna-stuti and Ghṛta-Japa (Praise of cow-gift and ghee-centered recitation)
Upa-parva: Dāna-dharma (Section on the ethics of gifts), including Go-dāna (cow-gift) praise
Vasiṣṭha presents a formulaic recitation centering ghṛta (ghee) and cows as ever-present supports of life and ritual: cows are imagined as sources and rivers of ghṛta, and the reciter situates himself surrounded by cows. The chapter prescribes regular morning-evening recitation after sipping water (ācamanam), asserting release from daily moral faults. It then depicts merit-topographies—golden palaces, Vasordhārā, and celestial attendants—associated with the fruits of giving. The discourse escalates to large-scale go-dāna (hundreds of thousands), claiming prosperity and honor in Goloka and benefit to ancestors on both parental lines, alongside lineage purification. A related donation model appears: gifting a “sesame-measure cow” (tiladhenu) and providing drinking water are said to mitigate suffering in Yama’s domain. The chapter adds procedural cautions: approach, touch/lead from the right, and give at an appropriate time to a worthy vessel (pātra). It specifies an exemplary cow-gift (with calf, tawny, strong-horned, with bronze milking vessel and cloth), promising fearlessness in Yama’s assembly. The unit concludes by asserting no gift exceeds go-dāna, describing cows as bearers of sacrifice through their bodily products, venerating the cosmic mother-cow, and ending with Bhīṣma noting the king’s acceptance and subsequent generous distribution to Brahmins.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, धर्म के सूक्ष्म मार्ग पर चलते हुए, भीष्म से पूछते हैं—गौओं का परम विधान क्या है और गोदान का ऐसा कौन-सा रहस्य है जो कुल तक को तार देता है। → भीष्म गोदान को समस्त दानों में श्रेष्ठ घोषित करते हैं और विधि का क्रम खोलते हैं—गौ की स्तुति, गौ से प्रार्थना, निष्क्रय (गौ-उद्धार/मुक्ति) और विधिपूर्वक दान; साथ ही चेताते हैं कि विधि-ज्ञान के बिना फल अधूरा रह जाता है। → गौ-वंदना का मंत्र-स्वर उभरता है—“गौ मेरी माता है, वृषभ मेरा पिता है; पृथ्वी मेरी प्रतिष्ठा है”—और दान का चरम प्रतिपादन होता है: कामधेनु-तुल्य धेनु का दान मानो समस्त पार्थिव भोगों का एक साथ दान है; हव्य-कव्य की सिद्धि और लोक-प्राप्ति का द्वार यहीं खुलता है। → भीष्म राजाओं के उदाहरणों से (दिलीप, पृथु, मांधाता, भगीरथ, नृग आदि) गोदान की परंपरा को ‘आदिकाल-प्रवृत्त’ सिद्ध करते हैं और बताते हैं कि वृषभ-दान, गोयुग-दान, तथा इच्छानुसार दूध देने वाली धेनु-दान—सब अपने-अपने फल से धर्म-यश और स्वर्ग/श्रेष्ठ लोक प्रदान करते हैं। → युधिष्ठिर की गौ-भक्ति का आदर्श संकेत मिलता है—वे गौओं की स्तुति करते रहे और फिर कभी बैल को सवारी में न जोता—पर आगे के अध्यायों में यह प्रश्न खुला रहता है कि दान-विधि के सूक्ष्म नियम (पात्र, काल, संकल्प, दक्षिणा) किस प्रकार निर्णीत हों।
Shlokas
Verse 1
/ अपन क्रात बछ। सं: षट्सप्ततितमो< ध्याय: गोदानकी विधि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଗୋଦାନର ପରମ ବିଧିକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆକାଂକ୍ଷୀ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଲୋକରୁ ହିଁ ଅଭିଷ୍ଟ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ।
Verse 2
भीष्म उवाच न गोदानात् परं किंचिद् विद्यते वसुधाधिप । गौहि न््यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବସୁଧାଧିପ! ଗୋଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ। ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ପ୍ରାପ୍ତ ଗାଈକୁ ଦାନ କଲେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
Verse 3
सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः स वै क्लृप्त: सम्यगाभ्य: प्रजाभ्य: । तस्मात् पूर्व ह्वादिकालप्रवृत्तं गोदानार्थ शृणु राजन् विध्धि मे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଋଷିମାନେ ଯେ ବିଧିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ବିଧି ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥାପିତ। ତେଣୁ ଆଦିକାଳରୁ ପ୍ରଚଳିତ ଗୋଦାନର ସେଇ ଉତ୍ତମ ବିଧିକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ; ତାହାକୁ ଜାଣିବା।
Verse 4
पुरा गोष्पनीतासु गोषु संदिग्धदर्शिना । मान्धात्रा प्रकृतं प्रश्न बृहस्पतिरभाषत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ଦାନ ପାଇଁ ବହୁ ଗାଈ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ‘ଦାନଯୋଗ୍ୟ ଗାଈ କେଉଁଟି?’ ବୋଲି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବୃହସ୍ପତି ଦାନର ଯଥାର୍ଥ ମାନଦଣ୍ଡ କହିଲେ।
Verse 5
द्विजातिमतिसत्कृत्य श्वः कालमभिवेद्य च | गोदानार्थे प्रयुजुजीत रोहिणी नियतव्रतः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମଣିଷ ଗୋଦାନ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁ। ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ସତ୍କାର କରି, ସମୟ ଜଣାଇ କହୁ—“ମୁଁ କାଲି ପ୍ରାତଃକାଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦାନ କରିବି।” ପରେ ଗୋଦାନ ପାଇଁ ଲାଲବର୍ଣ୍ଣା ରୋହିଣୀ ଗାଈ ଆଣି, ବିଧିବାକ୍ୟରେ ତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ।
Verse 6
आद्ानं च प्रयुड्जीत समंगे बहुलेति च । प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत्
ଦାତା ବିଧିଅନୁସାରେ ‘ସମଙ୍ଗେ, ବହୁଲେ’ ବୋଲି ଗାଈକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରୁ; ପରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଶ୍ରୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ।
Verse 7
गौर्मे माता वृषभ: पिता मे दिवं शर्म जगती मे प्रतिष्ठा । प्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु पुनर्वाणीमुत्सूजेद् गोप्रदाने
“ଗାଈ ମୋର ମାତା, ବୃଷଭ (ବଳଦ) ମୋର ପିତା। ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଐହିକ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତୁ; ପୃଥିବୀରେ ମୋର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଗାଈ ହିଁ।” ଏପରି କହି ଗାଈମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ମୌନ ଧାରଣ କରି ରାତି କାଟୁ; ପରେ ପ୍ରାତଃ ଗୋଦାନ ସମୟରେ ମୌନ ଭଙ୍ଗ କରି କଥା କହୁ।
Verse 8
स तामेकां निशां गोभि: समसख्य: समव्रत:ः । ऐकात्म्यगमनात् सद्यः कलुषाद् विप्रमुच्यते
ଯେ ମଣିଷ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ରାତି ସମସଖ୍ୟଭାବ ଓ ସମବ୍ରତ ସହ—ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମତା ଗ୍ରହଣ କରି—ବାସ କରେ, ସେ ସତ୍ୱର କଲୁଷ (ଅଶୁଦ୍ଧି)ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 9
इस प्रकार गौओंके साथ एक रात रहकर उनके समान व्रतका पालन करते हुए उन्हींके साथ एकात्मभावको प्राप्त होनेसे मनुष्य तत्काल सब पापोंसे छूट जाता है ।।
ଏହିପରି ଗାଈମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହି, ସେମାନଙ୍କ ପରି ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମଣିଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ବଛଡ଼ାସହିତ ଗାଈ ଏବଂ ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ (ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା) ବୃଷଭକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ଅର୍ଥବାଦ-ମନ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ, ହେ ରାଜନ, ତୁମ ପାଇଁ ସଫଳ ହୁଏ।
Verse 10
ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्न यज्ञे गर्भोडमृतस्य जगतोअसस््य प्रतिष्ठा । क्षिते रोह: प्रवह: शश्व॒देव प्राजापत्या: सर्वमित्यर्थवादा:
ଗାଈମାନେ ଉତ୍ସାହସମ୍ପନ୍ନ; ସେମାନଙ୍କର ବଳ ଅଛି ଏବଂ ବିବେକସମ୍ପନ୍ନ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି। ଯଜ୍ଞରେ ସେମାନେ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ହବିଷ୍ୟର ଗର୍ଭ—ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ—ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ଆଧାର। ପୃଥିବୀରେ ବୃଷଭମାନଙ୍କ ଶ୍ରମଦ୍ୱାରା କୃଷିର ବୃଦ୍ଧି ଘଟାନ୍ତି, ଏବଂ ସଂସାରଜୀବନର ଅନାଦି, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟା—ଏସବୁ ଗୋ-ସ୍ତୁତିର ଅର୍ଥବାଦ ଘୋଷଣା।
Verse 11
गावो ममैन: प्रणुदन्तु सौर्या- स्तथा सौम्या: स्वर्गयानाय सनन््तु । आत्मानं मे मातृवच्चा श्रयन्तु यथानुक्ता: सन्तु सर्वाशिषो मे
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଗାଈମାନେ ମୋ ପାପକୁ ଦୂର କରୁନ୍ତୁ। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିରେ ମୋତେ ସହାୟ କରୁନ୍ତୁ। ମାତା ପରି ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏବଂ ଗୋମାତାଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ—ମନ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଥିବା ଓ ଅକହା ଦୁହେଁ।
Verse 12
शोषोत्सगें कर्मभिर्देहमो क्षे सरस्वत्य: श्रेयसे सम्प्रवृत्ता: । यूयं नित्यं सर्वपुण्योपवाह्ां दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रसन्ना:
ହେ ଗାଈମାନେ! ଯେମାନେ ତୁମ ସେବା କରି ତୁମ ଆରାଧନାରେ ଲଗ୍ନ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କର୍ମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୟ ଆଦି ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କର; ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଦେହବନ୍ଧନରୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ାଇ ଦିଅ। ସେବକମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପରି ସଦା ଶ୍ରେୟ ବହନ କରି ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହ। ତେଣୁ ଆମ ଉପରେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରୁହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଅଭୀଷ୍ଟ ଗତି ମୋତେ ଦିଅ।
Verse 13
या वै यूयं सो5हमद्यैव भावो युष्मान् दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता । मनश्च्युता मन एवोपपन्ना: संधुक्षध्वं सौम्यरूपोग्ररूपा:
ହେ ଗାଈମାନେ! ତୁମମାନଙ୍କର ଯେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ସେଇ ସ୍ୱରୂପ ମୋର ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆଜି ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରି ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ନିଜକୁ ହିଁ ଦାନ କଲି। ଦାତାର ମନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଗ୍ରାହକର ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଇ, ହେ ସୌମ୍ୟରୂପା ଓ ଉଗ୍ରରୂପା ଗାଈମାନେ, ଏବେ ଅଭୀଷ୍ଟ ଭୋଗ ପ୍ରଦାନ କର; ଦାତା ଓ ଗ୍ରାହକ—ଦୁହେଁକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଅ।
Verse 14
एवं तस्याग्रे पूर्वमर्ध वदेत गवां दाता विधिवत पूर्वदृष्ट: । प्रतिब्रूयाच्छेषमर्ध द्विजाति: प्रतिगृह्नन् वै गोप्रदाने विधिज्ञ:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋଦାନ ବିଧି କରାଯାଉଥିବାବେଳେ ଦାତା ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରକୁ ଆସି ବିଧିମତେ ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ତାପରେ ଗୋଦାନବିଧିଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜ ଗ୍ରାହକ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଶେଷ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ କହିବ। ଦାତା କହିବ—“ତୁମେ ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତୁମେ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମକୁ ଦାନ କରି ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦାନ କଲି।” ଗ୍ରାହକ କହିବ—“ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ତୁମେ ତୁମ ସୌମ୍ୟ ଓ ଉଗ୍ର—ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କର। ଦାତାଙ୍କ ଅଧିକାରରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଏବେ ମୋ ଅଧିକାରକୁ ଆସି, ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଦେଇ ମୋତେ ଓ ଦାତାଙ୍କୁ—ଦୁହେଁକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର।”
Verse 15
गोप्रदानीति वक्तव्यमर्घ्यवस्त्रवसुप्रद: । ऊर्ध्वास्या भवितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत्
ତାଙ୍କୁ ଔପଚାରିକଭାବେ ‘ଗୋପ୍ରଦାନୀ’ ଏବଂ ‘ଅର୍ଘ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଧନ ପ୍ରଦାନକାରୀ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାସହ ଶୁଭ-ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ମୁହଁ ଉପରକୁ ରଖିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରି ‘ବୈଷ୍ଣବୀ’—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ—ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ଉତ୍ସାହ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
नाम संकीर्तयेत् तस्या यथासंख्योत्तरं स वै । “जो गौके निष्क्रयरूपसे उसका मूल्य
ସେହି (ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ-ଗୋଦାନ)ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନାମ, କୁହାଯାଇଥିବା କ୍ରମାନୁସାରେ, ସଙ୍କଳ୍ପ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
एवमेतान् गुणान् विद्याद् गवादीनां यथाक्रमम् । गोप्रदाता समाप्रोति समस्तानष्टमे क्रमे
ଏହିପରି ଗାଈ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦାନମାନଙ୍କର ଏହି ଗୁଣ-ଫଳକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଗୋପ୍ରଦାତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ, ଏବଂ ସେ ଫଳ ଅଷ୍ଟମ ପଦକ୍ଷେପରେ (ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦାନ ନେଇ ଚାଲିଲେ) ସିદ્ધ ହୁଏ।
Verse 18
गोद: शीली निर्भयश्चार्थदाता न स्याद् दुःखी वसुदाता च कामम् | उषस्योढा भारते यश्न विद्वान् विख्यातास्ते वैष्णवाश्रषन्द्रलोका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଗାଈ ଦାନ କରେ ସେ ଶୀଳବାନ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ତାହାର ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ସେ ନିର୍ଭୟ ହୁଏ। ଯେ ଗାଈର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ନିତ୍ୟକର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ମହାଭାରତରେ ପଣ୍ଡିତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ବିଖ୍ୟାତ ବୈଷ୍ଣବ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 19
गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात् त्रिरात्रं निशां चैकां संवसेतेह ताभि: । कामाष्ट म्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं रसैर्वा गो: शकृता प्रस्नवैर्वा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋଦାନ କରି ସାରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତିନି ରାତି ‘ଗୋବ୍ରତ’ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ଗୋମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ରାତି ବସିବା ଉଚିତ। କାମାଷ୍ଟମୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତିନି ରାତି କେବଳ ଗୋ-ଉତ୍ପାଦ—ଦୁଧ/ଗୋରସ, ଗୋବର କିମ୍ବା ଗୋମୂତ୍ର—ରେ ନିର୍ବାହ କରି ସଂଯମ ଓ ଶୁଚିତାର ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
देवव्रती स्याद् वृषभप्रदाने वेदावाप्तिगोयुगस्य प्रदाने । तथा गवां विधिमासाद्य यज्वा लोकानग्रयान् विन्दते नाविधिज्ञ:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୃଷଭ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବବ୍ରତୀ ହୁଏ। ଗୋ-ଯୁଗ (ଗାଈ ଓ ବୃଷଭ) ଦାନ କଲେ ବେଦପ୍ରାପ୍ତି ଲଭେ। ଏବଂ ଯେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗୋଦାନ-ଯଜ୍ଞ କରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ବିଧି ଜାଣେ ନାହିଁ ସେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 21
“जो इच्छानुसार दूध देनेवाली धेनुका दान करता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା କାମଧେନୁସଦୃଶ ଧେନୁକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଏକମାତ୍ର ଦାନରେ ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ଭୋଗ ଦାନ କଲା ପରି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଗୋଦାନର ଏପରି ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ତେବେ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଅନେକ ଗୋକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କଲେ ଫଳ କେତେ ଅଧିକ ହେବ! ଏବଂ ନବଯୁବକ ବୃଷଭ ଦାନ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 22
न चाशिष्यायात्रतायोपकुर्या- न्नाश्रद्दधधानाय न वक्रबुद्धये । गुह्यो हायं सर्वलोकस्य धर्मों नेम॑ धर्म यत्र तत्र प्रजल्पेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଶିଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ ନାହିଁ, ଯାହାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ ଓ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି କୁଟିଳ—ତାକୁ ଏହି ଗୋଦାନ-ବିଧିର ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସର୍ବଲୋକ ପାଇଁ ଗୁହ୍ୟ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଯତ୍ର-ତତ୍ର ସବୁଠି ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 23
सन्ति लोके<श्रद्दधाना मनुष्या: सन्ति क्षुद्रा राक्षसमानुषेषु । एषामेतद् दीयमान हानिष्टं ये नास्तिक्यं चाश्रयन्तेडल्पपुण्या:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଲୋକରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରକୃତିର ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ଅଳ୍ପପୁଣ୍ୟ, ନାସ୍ତିକ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେବା ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ—ଦିଆଗଲେ ତାହା ଅନିଷ୍ଟକାରକ ହୁଏ।
Verse 24
बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य ये राजानो गोप्रदानानि दत्त्वा । लोकान _प्राप्ता: पुण्यशीला: प्रवृत्ता- स्तान् मे राजन् कीर्त्यमानान् निबोध
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯେ ରାଜାମାନେ ଗୋଦାନ କରି ତାହାର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ସଦା ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ହୋଇ ଧର୍ମାଚରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହିଲେ—ତାଙ୍କର ନାମ ମୁଁ ଏବେ କୀର୍ତ୍ତନ କରୁଛି; ଶୁଣ।
Verse 25
उशीनरो विष्वगश्चो नृगश्न भगीरयथो विश्रुतो यौवनाश्व: । मान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा भूरिद्युम्नो नैषध: सोमकश्न
ଉଶୀନର, ବିଷ୍ୱଗ, ନୃଗ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭଗୀରଥ, ଯୁବନାଶ୍ୱ; ଏବଂ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା, ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନିଷଧାଧିପ ନଳ, ଓ ସୋମକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ।
Verse 26
पुरूरवो भरतश्षक्रवर्ती यस्यान्ववाये भरता: सर्व एव | तथा वीरो दाशरथिक्षु रामो ये चाप्यन्ये विश्रुता: कीर्तिमन्त:
ପୁରୂରବା; ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଭରତ—ଯାହାଙ୍କ ବଂଶରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ‘ଭାରତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଦଶରଥପୁତ୍ର ବୀର ରାମ; ତଥା ଅନ୍ୟ ଯେମାନେ କୀର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 27
तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो दिवं प्राप्तो गोप्रदानैरविधिज्ञ: । यज्जैदनिस्तपसा राजधर्म- मॉन्धाताभूद् गोप्रदानैश्व युक्ता:
ଏହିପରି ମହାକର୍ମା ରାଜା ଦିଲୀପ, ବିଧିଜ୍ଞ ହୋଇ, ଗୋପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ମାନ୍ଧାତା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ଗୋଦାନ—ଏସବୁରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 28
तस्मात् पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां बाहस्पतीं भारतीं धारयस्व । द्विजाग्रयेभ्य: सम्प्रयच्छस्व प्रीतो गा: पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम्
ଏହେତୁ, ହେ ପାର୍ଥ! ମୋ ଦ୍ୱାରା କହିତ ବୃହସ୍ପତି-ପ୍ରଣୀତ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କର। ଏବଂ କୁରୁରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପ୍ରୀତିସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ପୁଣ୍ୟ ଗାଈ ଦାନ କର।
Verse 29
वैशम्पायन उवाच तथा सर्व कृतवान् धर्मराजो भीष्मेणोक्तो विधिवद् गोप्रदाने । स मान्धातुर्देवदेवोपदिष्टं सम्यग्धर्म धारयामास राजा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଭୀଷ୍ମ ଯେତେବେଳେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗୋଦାନର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଦେଶ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥାକଥିତ ସବୁ କାମ ସଠିକ୍ ଭାବେ କଲେ। ଏବଂ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ମାନ୍ଧାତାଙ୍କୁ ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 30
इति नृप सतत गवां प्रदाने यवशकलान् सह गोमयै: पिबान: । क्षितितलशयन: शिखी यतात्मा वृष इव राजवृषस्तदा बभूव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନରେଶ୍ୱର! ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସଦା ଗୋଦାନରେ ତତ୍ପର ରହି, ଗୋମୟ ସହିତ ଯବକଣାକୁ ଅଳ୍ପାହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ରଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜଟା ବଢ଼ିଗଲା; ସେ ସମୟରେ ସେ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ, ରାଜବୃଷଭ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 31
नरपतिरभवत् सदैवताभ्य: प्रयतमनास्त्वभिसंस्तुवंश्ष ता: सम । न च धुरि नृप गामयुक्त भूय- स्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ନୃପତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭକ୍ତ, ସଂଯତମନ ଓ ସମଭାବସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଯଥୋଚିତ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ହେ ରାଜନ! ସେ ପୁନର୍ବାର ବଳଦର ଜୁଆରେ ବନ୍ଧା ରହିଲେ ନାହିଁ; ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଗମନ କରୁଥିଲେ।
Verse 76
नरेन्द्र! राजा युधिष्ठिर सदा ही गौओंके प्रति विनीत-चित्त होकर उनकी स्तुति करते रहते थे। उन्होंने फिर कभी बैलका अपनी सवारीमें उपयोग नहीं किया। वे अच्छे-अच्छे घोड़ोंद्वारा ही इधर-उधरकी यात्रा करते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନରେନ୍ଦ୍ର! ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସଦା ଗୋମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିନୀତଚିତ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ତା’ପରେ ସେ କେବେବି ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ସବାରି ପାଇଁ ବଳଦକୁ ବ୍ୟବହାର କଲେ ନାହିଁ; ଏଠି-ସେଠି ଯିବାକୁ ସେ ସଦା ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
Verse 231
कामानू् सर्वान् पार्थिवानेकसंस्थान् यो वै दद्यात् कामदुघांच धेनुम् । सम्यक्ता: स्युर्हव्यकव्यौघवत्य- स्तासामुक्ष्णां ज्यायसां सम्प्रदानम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ରାଜସି ଭୋଗର ନାନା ପ୍ରକାର ସାଧନ ଦାନ କରେ ଏବଂ କାମଧେନୁ ସମ ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ଧେନୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ତାହାର ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ—ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ—ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ। ତଥାପି ସେସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ବଳବାନ, ଉତ୍ତମ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କରିବା; କାରଣ ଏହା ବଂଶବୃଦ୍ଧି, ପଶୁସମ୍ପଦ ଓ ଧର୍ମମୟ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଧାରଣ କରେ।
Frequently Asked Questions
That go-dāna, performed with correct procedure and intention, is treated as a highly efficacious form of charity, integrating ritual support, social nourishment, and merit-based moral causality.
It instructs a person to perform ācamanam and recite regularly in the morning and evening, presenting the practice as a disciplined routine linked to moral purification from day-to-day faults.
Yes. It attaches specific results to giving and recitation—prosperity, honored post-mortem states (including Goloka), benefits to ancestors and lineage, and reduced hardship in Yama’s domain—framed as intelligible consequences of regulated charity.