Adhyaya 75
गोप्रदानविधिः (Gopradāna-vidhi) — Procedure and Praise of Cow-Gifting
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna-vidhi) — Instruction on the Rite of Cow-Gifting
Yudhiṣṭhira requests a precise account of the rite (vidhi) of gifting cows as a means to attain enduring worlds. Bhīṣma replies that no gift surpasses go-dāna when given through rightful means, asserting its immediate salvific value for a lineage. He then relays an archaic precedent: Bṛhaspati’s response to Māndhātṛ, which outlines a structured procedure—honoring a dvijāti, announcing the time, observing restraint, entering among the cows, and reciting formal declarations that sacralize the cow as mother and the bull as father. The chapter details overnight association with the herd as a purificatory observance, specifies the morning transfer (with calf and bull released/associated), and prescribes a triad of utterances: arthavāda (eulogistic valuation), āśiṣ (benediction), and stava (praise). A call-and-response structure is indicated between donor and recipient. Further instructions address accompanying gifts (arghya, cloth, wealth), naming conventions, and enumerated fruits (phala) and status-gains. Post-gift observances (govrata) and dietary austerities are described, while cautions are given against improper recipients and casual dissemination. The chapter concludes with a catalogue of royal exemplars credited with attaining superior realms through gopradāna and notes Yudhiṣṭhira’s compliance with Bhīṣma’s guidance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भीष्म के मुख से गोदान का माहात्म्य और नृग-राजा की एक अज्ञानजन्य भूल से उपजे महादुःख का प्रसंग सुनकर, ‘गोलोक’ और गोदान के फल के विषय में अपने भीतर उठे संदेह को प्रकट करते हैं। → वे प्रश्नों की शृंखला रखते हैं—गौओं का लोक वास्तव में कैसा है, गोदान कहाँ और कैसे फलित होता है, बहुत-सी और थोड़ी-सी गौओं के दान में भेद क्या है, और बिना प्रत्यक्ष गोदान किए भी ‘गोप्रदाता’ कहलाने का आधार क्या हो सकता है। नृग की कथा और द्वारका-स्थापन के समय कृष्ण द्वारा उनके उद्धार का स्मरण इस जिज्ञासा को और तीव्र कर देता है। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘गोप्रदान में कौन-सी दक्षिणा विशेष श्रेष्ठ मानी जाती है?’—यही बिंदु दान के बाह्य परिमाण से हटकर उसके विधि, नीयत और पूर्णता (दक्षिणा सहित) की ओर अध्याय को मोड़ देता है। → अध्याय का स्वर प्रश्नोत्तरात्मक है: युधिष्ठिर अपनी जिज्ञासा को स्पष्ट, क्रमबद्ध और ‘तत्त्वतः’ जानने की आकांक्षा के साथ स्थापित करते हैं, जिससे आगे के उपदेश के लिए भूमि तैयार होती है—गोदान का फल, गोलोक का स्वरूप, और दान की शुद्धि के मानदंड। → भीष्म से अपेक्षित उत्तर—गोलोक का तत्त्व, गोदान की गणना (अल्प/बहु), और श्रेष्ठ दक्षिणा का निर्णायक विधान—अगले प्रसंग/अध्याय में विस्तार से आने हेतु शेष रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
द्विसप्ततितमो< ध्याय: गौओंके लोक और गोदानविषयक युधिषछिर और इन्द्रके प्रश्न युधिछिर उवाच उक्त ते गोप्रदानं वै नाचिकेतमृषिं प्रति । माहात्म्यमपि चैवोक्तमुद्देशेन गवां प्रभो
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ନାଚିକେତ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗୋଦାନ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଗାଈମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
Verse 2
नृगेण च महह्ुुःखमनुभूतं महात्मना | एकापराधादज्ञानात् पितामह महामते,महामते पितामह! महात्मा राजा नृगने अनजानमें किये हुए एकमात्र अपराधके कारण महान् दुःख भोगा था
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ପିତାମହ, ହେ ମହାମତେ! ମହାତ୍ମା ରାଜା ନୃଗ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ କରାଯାଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ଅପରାଧରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ।
Verse 3
द्वारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृत: । मोक्षहेतुरभूत् कृष्णस्तदप्यवधृतं मया
ଦ୍ୱାରବତୀ ନଗରୀ ବସୁଥିବା ସମୟରେ ସେ କିପରି ଉଦ୍ଧାର ପାଇଲେ ଏବଂ ସେହି ମୋକ୍ଷର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଥିଲେ—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବୁଝିଛି। ଏ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣି ତାହାର ମର୍ମ ଧରିଛି।
Verse 4
कि त्वस्ति मम संदेहो गवां लोकं प्रति प्रभो । तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि गोदा यत्र वसन्त्युत
କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୋ! ଗୋଲୋକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ତେଣୁ ଗୋଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଯେଉଁ ଲୋକରେ ବସନ୍ତି, ସେହି ଲୋକର ଯଥାର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 5
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथापृच्छत् पद्मयोनिमेतदेव शतक्रतु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଏକଥର ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ଏକେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥିଲେ।
Verse 6
शक्र उवाच स्वर्लोकवासिनां लक्ष्मीमभिभूय स्वयार्चिषा । गोलोकवासिन: पश्ये वब्रजत: संशयो<त्र मे
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ— ଭଗବନ୍! ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଯେ ଗୋଲୋକ-ନିବାସୀମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ଶୋଭାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଂଘି ଆଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 7
धयच9०>--- ््ध्न्य्ड 5५०63 ३ खरे &>->७त>शएछर बे 6 श ०» इन्द्रका ब्रह्माजीके साथ गौओंके सम्बन्धमें प्रश्नोत्तर कीदृशा भगवँल्लोका गवां तद् ब्रूहि मेडनघ । यानावसन्ति दातार एतदिच्छामि वेदितुम्
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଗାଈମାନଙ୍କର ଲୋକ କିପରି? ହେ ଅନଘ, ମୋତେ ତାହା କହନ୍ତୁ। ଯେମାନେ ଗୋଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି, ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 8
कीदृशा: किंफला: किंस्वित् परमस्तत्र को गुण: । कथं च पुरुषास्तत्र गच्छन्ति विगतज्वरा:
ସେ ଲୋକମାନେ କିପରି? ସେଠାରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ସେଠାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ କ’ଣ? ଏବଂ ଗୋଦାନକାରୀ ପୁରୁଷମାନେ ସମସ୍ତ ତାପ-ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଠାକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚନ୍ତି?
Verse 9
कियत्कालं प्रदानस्य दाता च फलमश्ुते । कं बहुविध॑ दानं स्यादल्पमपि वा कथम्
ଦାତା ଦାନର ଫଳ ସେଠାରେ କେତେକାଳ ଭୋଗ କରେ? ‘ବହୁବିଧ ଦାନ’ କ’ଣ? କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ କିପରି ସମ୍ଭବ ଓ ସାର୍ଥକ ହୁଏ?
Verse 10
बद्दीनां कीदृशं दानमल्पानां वापि कीदृशम् । अदत्त्वा गोप्रदा: सन्ति केन वा तच्च शंस मे
ବହୁ ଗାଈ ଦାନ କରିବା କିପରି ଦାନ? କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଗାଈ ଦାନ କରିବା କିପରି ଗଣ୍ୟ? ଏବଂ ଗୋଦାନ ନ କରି ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଲୋକେ ଗୋଦାନକାରୀଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଯାନ୍ତି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 11
कथं वा बहुदाता स्यादल्पदात्रा सम: प्रभो । अल्पप्रदाता बहुद: कथं स्वित् स्यादिहेश्वर
ପ୍ରଭୋ! ବହୁ ଦାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ କିପରି ଅଳ୍ପ ଦାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ? ଏବଂ ହେ ଈଶ୍ୱର, ଅଳ୍ପ ଦାନକାରୀ ପୁରୁଷ ଏଠାରେ କିପରି ମହାଦାତାଙ୍କ ସମତୁଳ୍ୟ ହୁଏ?
Verse 12
कीदृशी दक्षिणा चैव गोप्रदाने विशिष्यते । एतत् तथ्येन भगवन् मम शंसितुमहसि
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଗୋଦାନ କରିବାବେଳେ କେମିତି ଦକ୍ଷିଣା ବିଶେଷ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ? ଦୟାକରି ଏହି ସତ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें यमराजका वाक्य नामक इकह्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଯମରାଜଙ୍କ ବାକ୍ୟ’ ନାମକ ଏକହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 72
भगवन्! गोदानमें कैसी दक्षिणा श्रेष्ठ मानी जाती है? यह सब यथार्थरूपसे मुझे बतानेकी कृपा करें ।। इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके द्विसप्ततितमो<5ध्याय:
ଶକ୍ର କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଗୋଦାନରେ କେମିତି ଦକ୍ଷିଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ? ଦୟାକରି ଏହା ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଓ ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବଣି ଦାନଧର୍ମପର୍ବଣି ଗୋପ୍ରଦାନିକେ ଦ୍ୱିସପ୍ତତିତମୋऽଧ୍ୟାୟଃ।
Frequently Asked Questions
It presents go-dāna as a high-merit gift when performed with rightful acquisition, disciplined procedure, and suitable recipient selection, integrating ritual speech and observance into the act’s ethical meaning.
Key elements include honoring a dvija, scheduling the gift, entering the herd, reciting formal declarations, completing a donor–recipient verbal exchange, transferring the cow at sunrise, and observing a govrata-like discipline afterward.
Yes; it labels the dharma as ‘guhya’ and restricts giving and instruction to qualified, faithful recipients, framing ethical efficacy as dependent on both procedural integrity and the moral capacity of participants.