Adhyaya 73
Go-apahāra (Cattle Theft), Go-dāna (Cow-Gift), and Suvarṇa-dakṣiṇā (Gold Fee): Karmic Consequence and Purificatory Merit
Upa-parva: Dāna-dharma / Go-dāna and Suvarṇa-dakṣiṇā Discourse (Cattle, Theft, Merit, and Expiation)
Chapter 73 presents a precedent dialogue: Indra asks Brahmā the fate (gati) of one who knowingly steals a cow or sells it for profit. Brahmā classifies culpability across roles—those who kill, consume, sell, or authorize such acts—assigning heavy negative consequence symbolized by prolonged immersion in suffering proportional to the cow’s hairs. The teaching equates the दोष (fault) of cattle theft/commerce-violence with grave ritual harms (e.g., disruption of Brahmanical sacrificial order). A further nuance is introduced: if one steals a cow and then donates it to a Brahmin, the merit of the gift does not negate wrongdoing; rather, the agent incurs a period of adverse outcome commensurate with the donated value. The chapter then elevates gold as the paradigmatic dakṣiṇā accompanying go-dāna, describing go-dāna as salvific for ancestral lines and stating that giving gold as fee doubles the declared benefit. Bhīṣma closes by emphasizing authoritative transmission across renowned figures and a phalaśruti: regular recitation in Brahmin assemblies and at yajña/go-dāna occasions yields enduring heavenly attainments.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को दृष्टान्त सुनाते हैं—ब्राह्मण के धन का अपहरण (या अनजाने में भी हरण) कितना भयावह फल देता है, इसका प्रमाण राजा नृग की कथा है। → द्वारका बस रही होती है। यदुवंशी बालक एक घास-फूस से ढँके पुराने महाकूप को देखते हैं और जल के लिए उसे साफ़ करते हैं। भीतर एक विशाल कृकलास (गोह) फँसा मिलता है; उसे कोई निकाल नहीं पाता, तब वे श्रीकृष्ण को सूचना देते हैं। → श्रीकृष्ण के स्पर्श/अनुग्रह से वह महाकाय कृकलास अपने पूर्वरूप में राजा नृग बनकर प्रकट होता है और बताता है कि ब्राह्मण की गाय/धन के विषय में हुई त्रुटि के कारण उसे दीर्घ नरक-यातना और इस योनि का दंड मिला—यद्यपि उसने प्रतिकार में सोना, चाँदी, रथ, घोड़े देने चाहे, ब्राह्मण ने स्वीकार नहीं किया। → नृग श्रीकृष्ण को प्रणाम कर कहता है कि आज आपका उद्धार मिला; आपकी अनुमति से वह स्वर्गगमन करेगा। कृष्ण/भीष्म के माध्यम से शिक्षा स्थापित होती है—ब्राह्मणस्व का हरण नहीं करना चाहिए; ब्राह्मणस्व का हरण करने वाला स्वयं नष्ट होता है, जैसे ब्राह्मण की गाय ने नृग को (दृष्टान्ततः) मार डाला। → भीष्म संकेत देते हैं कि सत्संग/साधु-समागम नरक से भी विमुक्त कर देता है—युधिष्ठिर के लिए आगे दान-धर्म के और सूक्ष्म नियमों की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
: डि् सप्ततितमो< ध्याय: ब्राह्मगके धनका अपहरण करनेसे होनेवाली हानिके विषयमें दृष्टान्तके रूपमें राजा नृगका उपाख्यान भीष्म उवाच अन्रैव कीर्त्यते सद्धरिब्राह्मणस्वाभिमर्शने । नृगेण सुमहत् कृच्छों यदवाप्तं कुरूद्गह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସ୍ୱତ୍ୱ (ନ୍ୟାୟାଧିକାର) ଉପରେ ଅତିକ୍ରମଣର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ ଦେଖାଏ। ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇଥିବାରୁ ରାଜା ନୃଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଥିଲେ—ଏହି କଥା ସେଥିରେ ଅଛି।
Verse 2
निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुति: । अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ଆମେ ଏହି ପରମ୍ପରା ଶୁଣିଛୁ: ପୁରାତନ କାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାରବତୀ ନଗରୀ ବସୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଘାସ ଓ ଲତାରେ ଢାକା ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ କୂପ ଦେଖାଦେଲା।
Verse 3
प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात् कूपाज्जलार्थिन: । श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହିପରି ସେଇ କୂପରୁ ଜଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିଲେ। ମହାଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଲାଗି ରହୁଥିଲେ; କାରଣ ସେଇ ଜଳ ଭିତରେ ଭଲଭାବେ ଆବୃତ ଥିଲା ଏବଂ ସହଜରେ ମିଳୁଥିଲା ନାହିଁ।
Verse 4
तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वस्ते सहस्रश:
ତେବେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବାଳକ ଏକତ୍ର ହୋଇ ତାକୁ ବାହାର କାଢ଼ିବାକୁ ମହାଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ପର୍ବତସମ ଗୋଧିକା ଟସେମସ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 5
प्रग्रहैश्नर्मपट्टेश्न तं बद्ध्वा पर्वतोपमम् । नाशवनुवन् समुद्धर्तु ततो जम्मुर्जनार्दनम्
ଦୋରି ଓ ଚର୍ମପଟ୍ଟିରେ ପର୍ବତସମ ଗୋଧିକାକୁ ବାନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ତାକୁ ସମୁଦ୍ଧରିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବିଫଳ ହୋଇ ସେମାନେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 6
खमावृत्योदपानस्य कृकलास: स्थितो महान् । तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्येतत् कृष्णे न््यवेदयन्
ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—“ଭଗବନ୍! କୂଆଁରେ ଏକ ବିଶାଳ ଗୋଧିକା ପଡ଼ିଛି; କୂଆଁ ମୁହଁରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାଶଟିକୁ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଢାଙ୍କି ରଖିଛି; କିନ୍ତୁ ତାକୁ ବାହାର କାଢ଼ିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।”
Verse 7
स वासुदेवेन समुद्धृतश्न पृष्टश्न कार्य निजगाद राजा । नृगस्तदा55त्मानमथो न्यवेदयत् पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम्
ବାସୁଦେବ ତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ତେବେ ସେ ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲେ। ସେ ସମୟରେ ନୃଗ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ—ସହସ୍ର ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପୁରାତନ ରାଜା ବୋଲି।
Verse 8
यह सुनकर भगवान् श्रीकृष्ण उस कुएँके पास गये। उन्होंने उस गिरगिटको कुएँसे बाहर निकाला और अपने पावन हाथके स्पर्शसे राजा नृगका उद्धार कर दिया। इसके बाद उनसे परिचय पूछा। तब राजाने उन्हें अपना परिचय देते हुए कहा--'प्रभो! पूर्वजन्ममें मैं राजा नृग था, जिसने एक सहस्र यज्ञोंका अनुष्ठान किया था” ।।
ରାଜା ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ମାଧବ କହିଲେ—“ନରେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ଶୁଭକର୍ମ କରିଛ, ପାପ ନୁହେଁ; ତେବେ ଏପରି ଦୁର୍ଗତିକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲ? କୁହ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳର କାରଣ କ’ଣ?”
Verse 9
शतं सहस्राणि गवां शतं पुनः पुन: शतान्यष्टशतायुतानि । त्वया पुरा दत्तमितीह शुश्रुम नृप द्विजेभ्य: क्व नु तद् गतं तव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ନରେଶ! ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କରିଥିଲେ; ପୁଣି ଶତ, ପୁଣି ଶତ; ତା’ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ମହାଦାନରେ ଆଠଶେ ଅୟୁତ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅସୀ ଲକ୍ଷ) ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ। ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ଦାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଏବେ ଆପଣଙ୍କର କେଉଁଠି ଗଲା?
Verse 10
नृगस्ततोअ<ब्रवीत् कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिण: । प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने
ରାଜା ନୃଗ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ— ପ୍ରଭୁ! ଜଣେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରଦେଶକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ମୋ ଗୋଧନରେ ଆସି ମିଶିଗଲା।
Verse 11
गवां सहस्ने संख्याता तदा सा पशुपैर्मम । सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाड्क्षता
ଦାନ ପାଇଁ ମୋ ଗୋପାଳମାନେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଗଣୁଥିବାବେଳେ ସେଇ ଗାଈଟି ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଗଣା ହୋଇଗଲା। ପରଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବା ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ମୁଁ ସେଇ ଗାଈଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଲି।
Verse 12
अपश्यत् परिमार्गश्ष तां गां परगृहे द्विज: । ममेयमिति चोवाच ब्राह्णो यस्य साभवत्
କିଛି ଦିନ ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଫେରି ଆସି ନିଜ ଗାଈ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଖୋଜୁଖୋଜୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗାଈଟିକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଘରେ ଦେଖିଲେ, ସେଇ ଗାଈର ପୂର୍ବତନ ମାଲିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଗାଈ ମୋର।”
Verse 13
तावुभौ समनुप्राप्ती विवदन्तौ भृशज्वरौ । भवान् दाता भवान् हर्तेत्यथ तो मामवोचताम्
ତା’ପରେ ସେ ଦୁଇଜଣେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ବିବାଦ କରୁକରୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଜଣେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ! ଆପଣ ଦାତା; କାରଣ ଏହି ଗାଈଟି ଆପଣ ମୋତେ ଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି।” ଅନ୍ୟଜଣେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ! ଆପଣ ହର୍ତ୍ତା; କାରଣ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଗାଈ ମୋର, ଏହା ମୋଠାରୁ ନିଆଯାଇଛି।”
Verse 14
पा 000५, १ छा ११) शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै । याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम्,“तब मैंने दान लेनेवाले ब्राह्मणसे प्रार्थनापूर्वक कहा--“मैं इस गायके बदले आपको दस हजार गौएँ देता हूँ (आप इन्हें इनकी गाय वापस दे दीजिये)। यह सुनकर वह यों बोला --“महाराज! यह गौ देश-कालके अनुरूप, पूरा दूध देनेवाली, सीधी-सादी और अत्यन्त दयालुस्वभावकी है। यह बहुत मीठा दूध देनेवाली है। धन्य भाग्य जो यह मेरे घर आयी। यह सदा मेरे ही यहाँ रहे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦାନ গ্ৰହଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲି—“ଏହି ଗାଈର ବଦଳରେ ଶତେ ଶତେ ଗାଈ ଦେବି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।” କିନ୍ତୁ ସେ ମୋତେ କହିଲେ—“ମହାରାଜ! ଏହି ଗାଈ ଦେଶ-କାଳ ଅନୁକୂଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ, ଶାନ୍ତ, ସରଳ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣାମୟ। ଏହାର ଦୁଧ ଅତି ମିଠା। ଏହା ମୋ ଘରକୁ ଆସିଥିବାରୁ ମୁଁ ଧନ୍ୟ। ଏହା ସଦା ମୋ ଘରେ ରହୁ।”
Verse 15
देशकालोपसम्पन्ना दोग्ध्री शान्तातिवत्सला | स्वादुक्षीरप्रदा धन््या मम नित्यं निवेशने
“ଏହି ଗାଈ ଦେଶ-କାଳ ଅନୁକୂଳ, ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବଛୁଆ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ। ଏହା ମିଠା ଦୁଧ ଦେଉଛି। ଧନ୍ୟ ଯେ ଏହା ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛି—ଏହା ସଦା ମୋ ନିବାସରେ ରହୁ।”
Verse 16
कृतं च भरते सा गौर्मम पुत्रमपस्तनम् | न सा शक््या मया दातुमित्युक्त्वा स जगाम ह
“ହେ ଭରତ! ଏହି ଗାଈ ମୋ ମାତୃହୀନ ପୁଅକୁ ନିଜ ଦୁଧରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଳନ କରୁଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି ସେ ଗାଈକୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲା।
Verse 17
ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै | गवां शतसहसंरं हि तत्कृते गृहतामिति,“तब मैंने उन दूसरे ब्राह्मगसे याचना की--'भगवन्! उसके बदलेमें आप मुझसे एक लाख गौएँ ले लीजिये”
ତାପରେ ମୁଁ ସେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିନୟରେ ବିନିମୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲି—“ଭଗବନ୍! ତାହାର ବଦଳରେ ମୋ ଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।”
Verse 18
ब्राह्मण उवाच नराज्ञां प्रतिगृह्लामि शक्तो5हं स्वस्य मार्गणे सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ହେ ମଧୁସୂଦନ! ମୁଁ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେନି। ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବାରେ ମୁଁ ସମର୍ଥ। ତେଣୁ ମୋର ସେଇ ଗାଈଟିକୁ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।”
Verse 19
रुक्ममश्चांश्व॒ ददतो रजतस्यन्दनांस्तथा । न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभ:,“मैंने उसे सोना, चाँदी, रथ और घोड़े--सब कुछ देना चाहा; परंतु वह उत्तम ब्राह्मण कुछ न लेकर तत्काल चुपचाप चला गया
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସୁନା, ଘୋଡ଼ା, ରୂପା ଓ ରଥ ଦେବାକୁ ଚାହିଲି; କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନକରି ସେହି କ୍ଷଣେ ନିରବରେ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 20
एतस्मिन्नेव काले तु चोदित: कालधर्मणा । पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम्,“इसी बीचमें कालकी प्रेरणासे मैं मृत्युको प्राप्त हुआ और पितृलोकमें पहुँचकर धर्मराजसे मिला
ସେହି ସମୟରେ କାଳଧର୍ମର ପ୍ରେରଣାରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି; ପିତୃଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି।
Verse 21
यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमत्रवीत् | नान््त: संख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मण:
ଯମରାଜ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ— “ରାଜନ! ତୁମ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଗଣନାର ଅନ୍ତ ନାହିଁ।”
Verse 22
अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात् तदपि त्वया । चरस्व पापं पश्चाद् वा पूर्व वा त्वं यथेच्छसि
“କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ପାପ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି। ସେହି ପାପଫଳ ତୁମେ ପରେ ଭୋଗ କର କିମ୍ବା ପୂର୍ବେ—ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ।”
Verse 23
रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव । ब्राह्मणस्वस्य चादानं द्विविधस्ते व्यतिक्रम:
“ତୁମେ କହିଥିଲ—‘ମୁଁ ରକ୍ଷକ’; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ହରାଇଯିବାରୁ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ହେଲା। ତଦୁପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ମଧ୍ୟ (ଭୁଲରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ) ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା। ଏହିପରି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅପରାଧ ହୋଇଛି।”
Verse 24
पूर्व कृच्छूं चरिष्ये5हं पश्चाच्छुभमिति प्रभो । धर्मराजं ब्रुवन्नेवें पतितो5स्मि महीतले
“ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ପ୍ରଥମେ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦୁଃଖ (ପାପଫଳ) ଭୋଗିବି; ପରେ ଶୁଭ (ପୁଣ୍ୟଫଳ) ଉପଭୋଗିବି।” ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହୁଥିବା ସହସା ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲି।
Verse 25
अश्रौष॑ पतितश्नाहं यमस्योच्चै: प्रभाषत: । वासुदेव: समुद्धर्ता भविता ते जनार्दन:
ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଯମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କହୁଥିବା ଶୁଣିଲି—“ଜନାର୍ଦନ ବାସୁଦେବ ହେବେ ତୁମ ଉଦ୍ଧାରକ।”
Verse 26
पूर्णे वर्षमहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते । प्राप्स्यसे शाश्वताल्लॉकाज्जितान् स्वेनैव कर्मणा
“ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ କ୍ଷୀଣ ହେବ; ତାପରେ ତୁମେ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଜିତା ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।”
Verse 27
कूपे55त्मानमध:शीर्षमपश्यं पतितश्न ह | तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न च मामजहात् स्मृति:
କୂପରେ ପଡ଼ି ମୁଁ ନିଜକୁ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଦେଖିଲି। ମୁଁ ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି—ଗୋଧିକାର ଦେହ—ପାଇଥିଲି; ତଥାପି ସ୍ମୃତି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ।
Verse 28
त्वया तु तारितो<स्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात् । अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै
ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିଲ; ତୁମ ତପୋବଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ—ମୁଁ ଆଜିହିଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯିବି।
Verse 29
अनुज्ञात: स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम् | दिव्यमास्थाय पन्थानं ययौ दिवमरिंदम:,भगवान् श्रीकृष्णने उन्हें आज्ञा दे दी और वे शत्रुदमन नरेश उन्हें प्रणाम करके दिव्य मार्गका आश्रय ले स्वर्गलोकको चले गये
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଦମନ ସେ ରାଜା ଦିବ୍ୟ ପଥ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 30
ततस्तस्मिन् दिवं याते नृगे भरतसत्तम । वासुदेव इमं श्लोक॑ जगाद कुरुनन्दन,भरतश्रेष्ठ) कुरुनन्दन! राजा नृगके स्वर्गलोकको चले जानेपर वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने इस श्लोकका गान किया--
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ରାଜା ନୃଗ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ।
Verse 31
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं ह्वतं हन्ति नृगं ब्राह्मगगौरिव
ବିବେକୀ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ହରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହରଣ କରାଯାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ ଚୋରକୁ ସେହିପରି ନାଶ କରେ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗାଈ ରାଜା ନୃଗଙ୍କୁ ସର୍ବନାଶ କରିଥିଲା।
Verse 32
सता समागम: सद्िर्नाफल: पार्थ विद्यते | विमुक्तं नरकात् पश्य नृगं साधुसमागमात्
ହେ ପାର୍ଥ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦେଖ—ସାଧୁସମାଗମରେ ରାଜା ନୃଗ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 33
ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम् । वहाँ रहनेवाले यदुवंशी बालक उस कुएँका जल पीनेकी इच्छासे बड़े परिश्रमके साथ उस घास-फ़ूसको हटानेके लिये महान् प्रयत्न करने लगे। इतनेहीमें उस कुएँके ढँके हुए जलनमें स्थित हुए एक विशालकाय गिरगिटपर उनकी दृष्टि पड़ी
ସେମାନେ ସେଠାରେ କୂଆଁ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ବିଶାଳକାୟ ଗୋଧିକୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଦାନର ଯେପରି ଫଳ, ଦ୍ରୋହର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗାଈମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅପଚାର ବର୍ଜନ କର।
Verse 70
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि नृगोपाख्याने सप्ततितमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ନୃଗୋପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether economic motive (profit, consumption, or redistribution) can justify knowingly stealing or trading a cow; the chapter answers by treating intent and participation (actor and approver) as ethically accountable with severe karmic results.
Merit is not a substitute for moral provenance: gifts are ethically evaluated by source and method; harm-based acquisition creates liability even if followed by donation, while properly constituted go-dāna with dakṣiṇā is framed as a high purifier.
Yes. The chapter states that reciting/teaching this instruction in Brahmin assemblies and in conjunction with yajña and go-dāna yields enduring (akṣayya) worlds in the company of deities, emphasizing textual knowledge as ritually efficacious.