Adhyaya 70
Gopradāna-phalasaṃprāpti: Nāciketa’s Vision of Vaivasvata’s Realms (गोप्रदानफलसम्प्राप्तिः — नाचिकेतोपाख्यानम्)
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna–Phala) Upākhyāna: Nāciketa–Vaivasvata Dialogue
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for an expanded account of the fruits accruing from gifting cows. Bhīṣma introduces an ancient narrative: Ṛṣi Uddālaka, engaged in observance and study, orders his son Nāciketa to retrieve ritual items lost to a river’s force. When the items cannot be found, the hungry and strained Uddālaka utters a curse—“see Yama”—and Nāciketa collapses. The father, remorseful, mourns; through his tears Nāciketa revives with signs of having visited another realm. Questioned, Nāciketa reports reaching Vaivasvatī sabhā (Yama’s assembly), receiving hospitality, and requesting to see the prosperous worlds of the meritorious. Yama shows radiant dwellings, abundant rivers of milk and ghee, and other enjoyments, which are identified as the destined ‘consumption’ of those devoted to gifting cows and dairy. Yama then qualifies the doctrine: cow-gifting is not praised as a mere act; it requires proper recipient, time, cow-type, and procedure. The text enumerates suitable recipients (e.g., disciplined, learned brāhmaṇas), recommended conditions of the cattle (with calves, well-treated), and graded substitutions (e.g., ghṛta-dhenū, tila-dhenū, jala-dhenū) when direct resources are unavailable. The discourse concludes by emphasizing purity of wealth, avoidance of envy, and the sustained social value of cattle as life-supporting assets, framing gopradāna as both ethical economy and ritual merit.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—दान के फल तो सुने, पर ‘पानीयदान’ (जल-दान) अकेला कैसे महाफल देता है? इस रहस्य को विस्तार से सुनना चाहते हैं। → भीष्म प्रतिज्ञा करते हैं कि जल-दान से आरम्भ कर वे अन्न-दान सहित समस्त दानों का तत्त्व बताएँगे। वे तर्क-श्रृंखला रचते हैं—जल ही प्राण-आधार है; अन्न भी जल से उत्पन्न है; जल के बिना कोई कर्म, यज्ञ, जीवन-व्यवहार नहीं चलता। → भीष्म जल की ब्रह्माण्डीय महिमा उद्घाटित करते हैं—सोम, अमृत, स्वाहा-स्वधा आदि का जल से सम्बन्ध बताते हुए निष्कर्ष देते हैं कि ‘प्राणदा’ होने से जल-दान विशिष्ट गति देता है; और इससे बढ़कर कोई दान नहीं। → फल-श्रुति के रूप में जल-दान के परिणाम बताए जाते हैं—सर्वकाम-प्राप्ति, शाश्वत कीर्ति, पाप-क्षय, परलोक में अनन्त फल; और साथ ही अन्न-दान की सर्वोच्चता भी प्रतिष्ठित होती है क्योंकि अन्न का मूल भी जल है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ श्लोक मिलाकर कुल ६५६ “लोक हैं) सप्तषष्टितमो< ध्याय: अन्न और जलके दानकी महिमा युधिछिर उवाच श्रुतं दानफलं तात यत् त्वया परिकीर्तितम् | अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାତ! ଆପଣ ଯେ ଦାନଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ହେ ଭାରତ, ଅନ୍ନଦାନକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Verse 2
पानीयदानमेवैतत् कथं चेह महाफलम् । इत्येतच्छोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह,पितामह! अब जलदान करनेसे कैसे महान् फलकी प्राप्ति होती है, इस विषयको मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଏହା ତ ଜଳଦାନ ହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା କିପରି ମହାଫଳଦାୟକ ହୁଏ? ଏହାକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 3
भीष्म उवाच हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद् भरतर्षभ । गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମ! ଆସ, ମୁଁ ତୋତେ ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି। ଆଜି ଏଠାରେ, ମୁଁ କହୁଥିବା ଏହି କଥାମାନେ ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 4
पानीयदानात् प्रभृति सर्व वक्ष्यामि तेडनघ । यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्षुते नर:,अनघ! जलदानसे लेकर सब प्रकारके दानोंका फल मैं तुम्हें बताऊँगा। मनुष्य अन्न और जलका दान करके जिस फलको पाता है, वह सुनो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଅନଘ! ଜଳଦାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନର ଫଳ ମୁଁ ତୋତେ କହିବି। ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଦାନ କରି ଯେ ଫଳ ପାଏ, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 5
न तस्मात् परम॑ दानं किंचिदस्तीति मे मन: । अन्नात् प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିହେତୁ ମୋ ମତରେ ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ତାତ! ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରାଣଧାରୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 6
तस्मादन्नं परं लोके सर्वलोकेषु कथ्यते । अन्नाद् बल॑ च तेजश्न प्राणिनां वर्धते सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିହେତୁ ଏହି ଲୋକରେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅନ୍ନକୁ ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଳ ଓ ତେଜ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 7
सावित्र्या हपि कौन्तेय श्रुतं ते वचनं शुभम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ସାବିତ୍ରୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶୁଭ ବଚନ ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
Verse 8
अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯେନ ପ୍ରାଣ ଦାନ କଲା ବୋଲି ହୁଏ।
Verse 9
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते । श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्धबच:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରାଣଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ମହାବାହୋ! ଏହି ବିଷୟରେ ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କ ସେହି ବଚନ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛ।
Verse 10
प्राणान् दत्त्वा कपोताय यत् प्राप्ते शिबिना पुरा । तां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्नं विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ପୂର୍ବକାଳରେ ରାଜା ଶିବି କପୋତ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦାନ କରି ଯେ ପରମ ଗତି ପାଇଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦାନ କରୁଥିବା ଦାତା ମଧ୍ୟ ସେହି ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 11
तस्माद् विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नःश्रुतम् । अन्न वापि प्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम । नीरजातेन हि विना न किंचित् सम्प्रवर्तते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତେଣୁ ପ୍ରାଣଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ବିଶିଷ୍ଟ ଗତି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜଳଜ ଧାନ୍ୟ ବିନା କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, କୁରୁସତ୍ତମ।
Verse 12
नीरजातश्न भगवान् सोमो ग्रहगणेश्वर: । अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव स्वधा तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଗ୍ରହଗଣଙ୍କ ଅଧିପତି ଭଗବାନ ସୋମ ଜଳରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଜଳରୁ ହିଁ ଅମୃତ, ସୁଧା ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ‘ସ୍ୱାହା’ ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
Verse 13
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्चव॒ जलोदभवा: । यतः प्राणभृतां प्राणा: सम्भवन्ति विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଅନ୍ନ, ଔଷଧି ଏବଂ ତୃଣ-ଲତା ଆଦି ସବୁ ଜଳରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରାଣଧାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଭବ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ବିଶାମ୍ପତେ।
Verse 14
देवानाममृतं हान्न॑ं नागानां च सुधा तथा । पितृणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुध:,देवताओंका अन्न अमृत, नागोंका अन्न सुधा, पितरोंका अन्न स्वधा और पशुओंका अन्न तृण-लता आदि है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ ଅମୃତ, ନାଗମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ ସୁଧା, ପିତୃମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ ‘ସ୍ୱଧା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପଶୁମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ ତୃଣ-ଲତା ଆଦି।
Verse 15
अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिण: । तच्च सर्व नरव्यात्र पानीयात् सम्प्रवर्तते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଅନ୍ନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରାଣ। ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏହି ସମସ୍ତ ପୋଷଣ ଶେଷେ ଜଳରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
Verse 16
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद् भूतिमात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ସେ ନିତ୍ୟ ଜଳଦାନ କରୁ। ଏହି ଲୋକରେ ଜଳଦାନ ଧନ, ଯଶ ଓ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହେ କୌନ୍ତେୟ! ଜଳଦାତା ସଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ରହେ।
Verse 17
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते । शत्रृंक्षाप्पधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयद:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଜଳଦାନ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଯଶଦାୟକ ଓ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ କୌନ୍ତେୟ! ଜଳଦାତା ସଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ରହେ।
Verse 18
सर्वकामानवाप्रोति कीर्ति चैव हि शाश्वतीम् । प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्व प्रमुच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ (ଧର୍ମସମ୍ମତ) କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
वह इस जगत्में सम्पूर्ण कामनाओं तथा अक्षय कीर्तिको प्राप्त करता है और सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है। मृत्युके पश्चात् वह अक्षय सुखका भागी होता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଜଳଦାତା ସମସ୍ତ (ଧର୍ମସମ୍ମତ) କାମନା ଓ ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅକ୍ଷୟ ସୁଖର ଭାଗୀ ହୁଏ। ହେ ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର, ହେ ମହାଦ୍ୟୁତେ! ମନୁ କହିଛନ୍ତି—ଜଳଦାତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ସେଠାର ଅକ୍ଷୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଛଅଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଦାନ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ବିଷୟକ ଏହି ଉପଦେଶଖଣ୍ଡର ଉପସଂହାର ଏଠାରେ।
Verse 67
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पानीयदानमाहात्म्ये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ‘ପାନୀୟଦାନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ବିଷୟକ ସପ୍ତଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 76
यतश्न यद् यथा चैव देवसत्रे महामते । कुन्तीनन्दन! तुमने सावित्रीके शुभ वचनको भी सुना है। महामते देवताओंके यज्ञमें जिस हेतुसे और जिस प्रकार जो वचन सावित्रीने कहा था, वह इस प्रकार है--
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ମହାମତେ, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଶୁଭ ବଚନ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାୟଜ୍ଞ ଦେବସତ୍ରରେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏବଂ କିପରି ଭାବେ ସେ ଏହି ବଚନ କହିଥିଲେ—ତାହା ଏପରି—
Verse 156
तस्मात् पानीयदानाद् वै न परं विद्यते क्वचित् । मनीषी पुरुषोंने अन्नको ही मनुष्योंका प्राण बताया है। पुरुषसिंह! सब प्रकारका अन्न (खाद्य पदार्थ) जलसे ही उत्पन्न होता है; अत: जलदानसे बढ़कर दूसरा कोई दान कहीं नहीं है
ଏହେତୁ ପାନୀୟଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଅନ୍ନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାଣ। ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତେଣୁ ଜଳଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ।
Verse 616
अन्नदानमतस्तस्माच्छेष्ठमाह प्रजापति: । इसलिये लोकमें तथा सम्पूर्ण मनुष्योंमें अन्नको ही सबसे उत्तम बताया गया है। अन्नसे ही सदा प्राणियोंके तेज और बलकी वृद्धि होती है; अतः प्रजापतिने अन्नके दानको ही सर्वश्रेष्ठ बतलाया है
ଏହେତୁ ପ୍ରଜାପତି ଅନ୍ନଦାନକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଲୋକରେ ଓ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନକୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ତେଜ ଓ ବଳ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ତେଣୁ ପ୍ରଜାପତି ଅନ୍ନଦାନକୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଦାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
A conflict between obedience to a guru/parental command and the limits of feasibility, followed by the moral risk of impulsive speech: Uddālaka’s curse (vāg-vajra) illustrates how authority requires restraint and accountability.
That cow-gifting yields exalted outcomes, but only when performed with discernment—rightly acquired wealth, a qualified recipient, and correct timing and procedure; otherwise the act is ethically incomplete.
Yes in practical form: it specifies concrete outcomes (visions of prosperous realms for gopradātṛs) and measurable merit claims (e.g., longevity of heavenly enjoyment linked to the cow’s hairs), while also delimiting the claim through procedural qualifications.