Adhyaya 68
गोप्रदान-भूमिदान-विधि (Gopradāna–Bhūmidāna Guidelines and Recipient Eligibility)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gopradāna–Bhūmidāna Upadeśa)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate the superior method of dāna, with special attention to bhūmidāna (land-gift). Bhīṣma responds by identifying three gifts said to yield equivalent fruit—cows (gāvaḥ), land (pṛthvī), and Sarasvatī (here: sacred knowledge/teaching)—and asserts that instructing a disciple in dharmic Sarasvatī can be equivalent in result to gifting land or cows. He then elevates gāḥ as especially praised, describing them as beneficent and auspicious, recommending circumambulation and constant reverence, and cautioning against disturbing them during pasture or at water. The discourse includes a vrata-like practice of feeding another’s cow over a year, said to generate broad desired outcomes (prosperity, offspring, reputation) and to dispel inauspiciousness and distressing dreams. The chapter then shifts to pātratā (eligibility): Yudhiṣṭhira asks what cows should be given, which should be avoided, and to whom gifts should or should not be made. Bhīṣma prohibits giving cows to recipients characterized by unethical conduct (falsehood, greed, impiety, neglect of ritual obligations), and praises gifting to qualified ascetics/learned householders (e.g., śrotriya, āhitāgni), stating that donors share in the recipient’s meritorious outcomes. The closing verses intensify the norm: virtues that make a recipient suitable for cow-gifts are contrasted with the serious fault of appropriating a Brāhmaṇa’s property, warning avoidance of such wrongdoing and its social consequences.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—जो काञ्चन (सुवर्ण) देता है, वह मानो मनुष्यों की कामनाओं को मूर्त रूप देकर दान करता है; दान का यह अध्याय ‘वस्तु’ नहीं, ‘फल’ की भाषा में बोलता है। → भीष्म दान-वस्तुओं की एक-एक कर महिमा खोलते हैं—हरिशचन्द्र के वचन से सुवर्ण की पवित्रता, मनु के कथन से जलदान की सर्वोच्चता; फिर घृत, घृतमिश्रित पायस, ब्राह्मण-सत्कार, छत्रदान और शकटदान तक—मानो जीवन की धूप-बरसात, भूख-प्यास, भय-रक्षा, यात्रा-परिश्रम—सबके लिए धर्म का उत्तर दान में रखा गया हो। → मनु-वाक्य के साथ जलदान का उत्कर्ष—‘पानीयं परमं दानम्’—और उसका व्यावहारिक आदेश: कूप, वापी, तडाग खुदवाना; दान अब क्षणिक भेंट नहीं, लोक-कल्याणकारी संरचना बन जाता है। → भीष्म विविध दानों के विशिष्ट फलों को स्थिर करते हैं—घृतदान से देव-प्रसन्नता, पायस-दान से गृह-रक्षा, श्रद्धापूर्वक ब्राह्मण-सम्मान से पुण्य-भाग, छत्रदान से पुत्र-लक्ष्मी व मनोदाह-शमन, और शाण्डिल्य के मत से शकटदान की महत्ता—युधिष्ठिर के लिए ‘दानधर्म’ एक व्यवस्थित मार्ग बन जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा छा अप ऋाज पज्चषष्टितमो< ध्याय: सुवर्ण और जल आदि विभिन्न वस्तुओंके दानकी महिमा भीष्म उवाच सर्वान् कामान् प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काउ्चनम् | इत्येवं भगवानत्रि: पितामहसुतो<ब्रवीत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେନ ଯାଚକଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ପ୍ରାଚୀନକାଳେ କହିଥିଲେ।
Verse 2
पवित्रमथ चायुष्यं पितृणामक्षयं च तत् । सुवर्ण मनुजेन्द्रेण हरिश्वन्द्रेण कीर्तितम्,राजा हरिश्वन्द्रने कहा है कि 'सुवर्ण परम पवित्र, आयु बढ़ानेवाला और पितरोंको अक्षय गति प्रदान करनेवाला है'
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଛନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରମ ପବିତ୍ର, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 3
पानीयं परम॑ दान दानानां मनुरबत्रवीत् । तस्मात् कूपांश्न॒ वापीक्ष तडागानि च खानयेत्,मनुजीने कहा है कि 'जलका दान सब दानोंसे बढ़कर है।” इसलिये कुएँ, बावड़ी और पोखरे खोदवाने चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଳଦାନ ପରମ। ତେଣୁ କୂଆ, ବାପୀ (ବାଉଡ଼ି) ଓ ତଳାବ ଖୋଦାଇବା ଉଚିତ।
Verse 4
अर्ध पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मण: । कृप: प्रवृत्तपानीय: सुप्रवृत्तश्न नित्यश:
ଏହି ଲୋକରେ ଯେ ପୁରୁଷ କରୁଣାରେ କୂଆ ଖୋଦାଇଛି ଏବଂ ସେଠାରୁ ସଦା ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଉଠି ଦିନକୁ ଦିନ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲାଗେ, ସେ କୂଆ ତାହାର ପାପକର୍ମର ଅର୍ଧାଂଶ ହରିନେଇଥାଏ।
Verse 5
सर्व तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति विप्राश्न साधवक्ष नरा: सदा
ଯାହାର ଖୋଦାଇଥିବା ଜଳାଶୟରେ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରମାନେ ସଦା ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି, ସେ ଜଳାଶୟ ସେହି ପୁରୁଷର ସମଗ୍ର ବଂଶକୁ ତାରିଦେଇଥାଏ।
Verse 6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । स दुर्ग विषमं कृत्स्नं न कदाचिदवाप्लुते
ନିଦାଘକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ତିଆରି କରା ତାଳାବରେ ପାନୀୟ ଜଳ ଅବାରିତ ଭାବେ ରହେ, ସେ ପୁରୁଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷମ ସଙ୍କଟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 7
बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्लैव भगस्य च । अश्रिनोश्रैव दल्लेश्ष प्रीतिर्भवति सर्पिषा,घी दान करनेसे भगवान् बृहस्पति, पूषा, भग, अश्विनीकुमार और अग्निदेव प्रसन्न होते हैं
ଘୃତ ଦାନ କରିଲେ ଭଗବାନ ବୃହସ୍ପତି, ପୂଷା, ଭଗ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
परम॑ भेषजं होतद् यज्ञानामेतदुत्तमम् रसानामुत्तमं चैतत् फलानां चैतदुत्तमम्,घी सबसे उत्तम औषध और यज्ञ करनेकी सर्वश्रेष्ठ वस्तु है। वह रसोंमें उत्तम रस है और फलोंमें सर्वोत्तम फल है
ଘୃତ ପରମ ଔଷଧ; ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ରବ୍ୟ। ରସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ତମ ରସ, ଏବଂ ଫଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ।
Verse 9
फलकामो यशस्काम: पुष्टिकामश्न नित्यदा । घृतं दद्याद् द्विजातिभ्य: पुरुष: शुचिरात्मवान्,जो सदा फल, यश और पुष्टि चाहता हो वह पुरुष पवित्र हो मनको वशमें करके द्विजातियोंको घृत दान करे
ଯେ ପୁରୁଷ ସଦା ଫଳ, ଯଶ ଓ ପୁଷ୍ଟି କାମନା କରେ, ସେ ଶୁଚି ଓ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଘୃତ ଦାନ କରୁ।
Verse 10
घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । तस्मै प्रयच्छतो रूप॑ प्रीतौ देवाविहाश्विनौ
ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ଯେ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଘୃତ ଦାନ କରେ, ତାହାର ଦାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବବୈଦ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏହି ଲୋକରେ ତାକୁ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 11
पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति । गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन,जो ब्राह्मणोंको घृतमिश्रित खीर देता है, उसके घरपर कभी राक्षसोंका आक्रमण नहीं होता
ଯେ ଲୋକ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ପାୟସ (ଖୀର) ଦାନ କରେ, ତାହାର ଘରକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 12
पिपासया न ग्रियते सोपच्छन्दश्न॒ जायते । न प्राप्तुयाच्च व्यसनं करकान् यः प्रयच्छति
ଯେ ଲୋକ ଜଳଭରା କମଣ୍ଡଳୁ ଦାନ କରେ, ସେ କେବେ ତୃଷାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାହା ପାଖରେ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ବିପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 13
प्रयतो ब्राह्मणाग्रे यः श्रद्धया परया युत: । उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुष: सदा
ଯେ ପୁରୁଷ ସଂୟମୀ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବିନୟପୂର୍ବକ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ସଦା ଦାନପୁଣ୍ୟର ଷଷ୍ଠାଂଶ ପାଏ।
Verse 14
यः साधनार्थ काष्ठानि ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र वृत्तवद्धयः सदा नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦାଚାରସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାକ କରିବା ଓ ତାପ ନେବା ପାଇଁ ସଦା କାଠ ଦାନ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ସଫଳ ହୁଏ; ଏବଂ ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉପରେ ରହି ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 15
सिद्धयन्त्यर्था: सदा तस्य कार्याणि विविधानि च । उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତାହାର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଦା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ସଫଳ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉପରେ ରହି ସେ ନିଜ ଦେହତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 16
भगवांश्षापि सम्प्रीतो वल्निर्भवति नित्यश: । नतं त्यजन्ति पशव: संग्रामे च जयत्यपि
ଅଧିକରେ, ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଦେବ ସଦା ତାହାପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତି। ତାହାର ପଶୁମାନେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ହାନି ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ମଧ୍ୟ ଜୟ ପାଏ।
Verse 17
पुत्राज्छियं च लभते यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । न चनक्षुव्याधिं लभते यज्ञभागमथाश्षुते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ଛତ୍ର (ଛତା) ଦାନ କରେ, ସେ ପୁତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ପାଏ। ତାହାର ଚକ୍ଷୁରେ ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ଅଶ୍ନୁତେ।
Verse 18
निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । नास्य कश्रचिन्मनोदाह: कदाचिदपि जायते । कृच्छात् स विषमाच्चैव क्षिप्रं मोक्षमवाप्तुते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତୀବ୍ର ତାପରେ ହେଉ କି ବର୍ଷାକାଳରେ, ଯେ ଛତ୍ର (ଛତା) ଦାନ କରେ, ତାହାର ମନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦାହସଦୃଶ ସନ୍ତାପ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। କଠିନ ସଙ୍କଟ ଓ ବିଷମ ଆପଦାରୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ଓ ନିରାପତ୍ତା ପାଏ।
Verse 19
प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशाम्पते । एवमाह महाभाग: शाण्डिल्यो भगवानृषि:,प्रजानाथ! महाभाग भगवान् शाण्डिल्य ऋषि ऐसा कहते हैं कि 'शकट (बैलगाड़ी) का दान उपर्युक्त सब दानोंके बराबर है”
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ମହାଭାଗବାନ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ଋଷି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି—‘ଶକଟ (ବଳଦଗାଡ଼ି) ଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନଙ୍କ ସମାନ।’
Verse 65
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
How to perform dāna correctly—especially bhūmidāna—and how to determine legitimate recipients so that gifting remains ethically valid rather than becoming misdirected or harmful.
That cows, land, and Sarasvatī (sacred learning imparted rightly) are presented as comparable in fruit; teaching dharmic knowledge to a student is treated as a gift with outcomes akin to major material donations.
Yes: feeding another’s cow regularly over a year is described as a vrata producing broad desired results (prosperity, reputation, offspring) and as mitigating inauspiciousness and distressing dreams, within the chapter’s merit framework.