Adhyaya 63
Nakṣatra-yoga-anusāreṇa Dāna-vidhiḥ (Gifts prescribed according to lunar mansions and yogas)
Upa-parva: Dāna-dharma (Nakṣatra-yoga-dāna) — Instruction on gifts timed by lunar mansions
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain the dāna procedure associated with nakṣatra-yoga timing, having already heard the general method of annadāna. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: Nārada’s arrival at Dvārakā and Devakī’s inquiry. Nārada then enumerates a sequence of gifts aligned to specific nakṣatras (e.g., Kṛttikā, Rohiṇī, Ārdrā, Punarvasu, Puṣya, Āśleṣā, Maghā, Phalgunī, Uttarā, Hasta, Citrā, Svātī, Viśākhā, Anurādhā, Jyeṣṭhā, Mūla, Pūrvāṣāḍhā, Uttarāṣāḍhā, Abhijit, Śravaṇa, Dhaniṣṭhā, Śatabhiṣaj, Bhādrapadā, Revatī, Aśvinī, Bharaṇī). The list emphasizes food-gifts (pāyasa, kṛsara, apūpa, ṣaṣṭika-odana), material gifts (gold, silver), livestock (cow with calf, bull), transport/implements (cart, vehicles, chariots), textiles (blankets, garments), and fragrances (agaru, candana), frequently paired with fasting/discipline (upoṣitaḥ) and directed toward brāhmaṇas/learned recipients. The discourse concludes with Bhīṣma noting that this “lakṣaṇa-uddeśa” (indicative outline) was taught by Nārada to Devakī, who transmitted it within her family, presenting the teaching as a traditional, transmissible dharma-catalog rather than a single situational injunction.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से एक सूक्ष्म प्रश्न करते हैं—उत्तम आचरण, विद्या और कुल में समान दो ब्राह्मणों में यदि एक याचक (माँगने वाला) और दूसरा अयाचक (न माँगने वाला) हो, तो दान किसे देना अधिक फलदायी है? → भीष्म दान के पात्र-निर्णय को केवल बाह्य समानताओं से ऊपर उठाकर ‘धृति’ (धैर्य/स्थैर्य), ‘अर्थना’ (याचना) और समाज-धर्म की भूमिकाओं से जोड़ते हैं। वे संकेत करते हैं कि राज्य के भीतर ऐसे श्रेष्ठ द्विज ‘भस्मच्छन्न अग्नि’ के समान होते हैं—ऊपर से शांत, भीतर से तेजस्वी; उन्हें पहचानना कठिन है और उपेक्षा राज्य-धर्म के लिए संकट बन सकती है। साथ ही वे दान के समय-क्रम (प्रातः/मध्याह्न/तृतीय सवन) और देव-ऋण, पितृ-ऋण, अतिथि-ऋण की परतें खोलते हैं। → दान का निर्णायक बिंदु ‘याचक बनाम अयाचक’ नहीं, बल्कि ‘धर्मज्ञ, सूक्ष्मदर्शी, धृतिमान, विद्वान’ ब्राह्मण की अंतःशक्ति और कर्तव्यबुद्धि है—ऐसे ब्राह्मण श्रद्धायुक्त दान को ‘कार्य’ मानकर ग्रहण करते हैं और दाता के पुण्य को स्थिर करते हैं। मध्याह्न में ब्राह्मण-भोजन तथा गौ, सुवर्ण, वस्त्र-दान से इन्द्र की प्रसन्नता का कथन और तृतीय समय में देव-पितृ-विप्र हेतु दान को वैश्वदेव-स्वरूप बताना दान-धर्म की सर्वोच्चता को शिखर पर ले जाता है। → भीष्म दान-धर्म को एक समग्र अनुशासन में बाँधते हैं—अहिंसा-भाव, यथायोग्य भाग-समर्पण, इन्द्रिय-दम, त्याग, धृति और सत्य को ‘अवभृथ’ (शुद्धि/पूर्णता) की सिद्धि बताकर। युधिष्ठिर के लिए निष्कर्ष यह बनता है कि दान का फल पात्र की अंतःयोग्यता, दाता की श्रद्धा और समय-नियम—तीनों के समन्वय से पूर्ण होता है। → अगले अध्यायों की ओर संकेत यह रहता है कि दान के ‘पात्र’ की पहचान के सूक्ष्म लक्षण और दान के विविध प्रकार/निषेध आगे और अधिक विस्तार से उद्घाटित होंगे।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५९ ॥। अपन का बा | अत---#क्राल षष्टितमो< ध्याय: श्रेष्ठ अयाचक
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆଚରଣରେ ସମାନ, ବିଦ୍ୟାରେ ସମାନ ଏବଂ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଦୁଇଜଣ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ଦାନ ଦେଲେ ଅଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ—ଯେ ଯାଚନା କରେନାହିଁ (କିନ୍ତୁ ଯୋଗ୍ୟ), ନା ଯେ ଯାଚନା କରେ?
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! उत्तम आचरण, विद्या और कुलमें एक समान प्रतीत होनेवाले दो ब्राह्मणोंमेंसे यदि एक याचक हो और दूसरा अयाचक तो किसको दान देनेसे उत्तम फलकी प्राप्ति होती है? ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର), ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଯାଚନା କରୁଥିବା ଲୋକଠାରୁ ଯେ ଯାଚନା କରେନାହିଁ, ତାକୁ ଦିଆ ଦାନ ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର। ଏହିପରି, ଧୃତିହୀନ ମନର କୃପଣଠାରୁ ଧୈର୍ୟଧାରୀ ଓ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ ଅଧିକ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ।
Verse 3
क्षत्रियो रक्षणधृति््राह्मणो<नर्थना धृति: । ब्राह्मणो धृतिमान् विद्वान् देवान् प्रीणाति तुष्टिमान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଯାଚନା ନ କରିବାରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧୀର, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ସନ୍ତୋଷୀ, ସେ ନିଜ ଆଚରଣଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ ଓ ତୃପ୍ତ କରେ।
Verse 4
याच्यमाहुरनीशस्य अभिहारं च भारत | उद्वेजयन्ति याचन्ति सदा भूतानि दस्युवत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଯେ ଅସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଅଶକ୍ତ, ତାହାର ଭାଗ୍ୟରେ ଯାଚନା ଲେଖାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଏକ ପ୍ରକାର ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ। କାରଣ ଯେମାନେ ସଦା ମାଗନ୍ତି, ସେମାନେ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କରନ୍ତି—ବାରମ୍ବାର ଯାଚନା କରି।
Verse 5
ग्रियते याचमानो वै न जातु प्रियते ददत् । ददत् संजीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर,याचक मर जाता है, किंतु दाता कभी नहीं मरता। युधिष्ठिर! दाता इस याचकको और अपनेको भी जीवित रखता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାଚକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନଶିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦାତା କେବେ ନଶେ ନାହିଁ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଦାନ କରି ଦାତା ଏହି ଯାଚକକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ରଖେ, ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 6
आनुृशंस्य॑ परो धर्मो याचते यत् प्रदीयते । अयाचत: सीदमानानू् सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାଚକ ଯାହା ମାଗେ, ତାହା ଦେବା କରୁଣାରୂପ ପରମ ଧର୍ମ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କ୍ଲେଶ ସହି ମଧ୍ୟ ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ—ବିଶେଷକରି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଖୋଜି, ନିଜେ ଡାକି, ଦାନ ଦେଇ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
यदि वै तादृशा राष्ट्रान् वसेयुस्ते द्विजोत्तमा: । भस्मच्छन्नानिवाग्नींस्तान् बुध्येथास्त्वं प्रयत्नत:
ଯଦି ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସୁଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଭସ୍ମରେ ଢାକା ଅଗ୍ନି ପରି। ତୁମେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
तपसा दीप्यमानास्ते दहेयु: पृथिवीमपि । अपूज्यमाना: कौरव्य पूजाहस्तु तथाविधा:
ହେ କୌରବ୍ୟ, କୁରୁନନ୍ଦନ! ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜିତ ନ ହେଲେ, ଇଚ୍ଛା କଲେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ।
Verse 9
पूज्या हि ज्ञानविज्ञानतपोयोगसमन्विता: । तेभ्य पूजां प्रयुज्जीथा ब्राह्मुणेभ्य: परंतप
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗସଂଯମରେ ସମନ୍ୱିତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜ୍ୟ। ତେଣୁ, ହେ ପରନ୍ତପ! ତୁମେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପୂଜା ଓ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।
Verse 10
ददद् बहुविधान् दायानुपागच्छन्नयाचताम् । यदनग्निहोत्रे सुहुते सायंप्रातर्भवेत् फलम्
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନାନାପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇ ଯାଏ ଏବଂ ଯେମାନେ ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଜେ ଯାଇ ଦାନ କରେ, ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ କୃତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ—ଯାହାର ଫଳ ସାୟଂ ଓ ପ୍ରାତଃ ଉଭୟ ସମୟରେ ମିଳେ।
Verse 11
विद्यावेदब्रतस्नातानव्यपाश्रयजीविन:
(ସମ୍ମାନ ଓ ପୋଷଣ) ସେହିମାନଙ୍କୁ କରିବା ଉଚିତ—ଯେମାନେ ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦରେ ନିଷ୍ଣାତ, ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନ କରି ସ୍ନାତକଧର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ପରାଶ୍ରୟରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 12
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्म॒णान् संशितव्रतान् । कृतैरावसशथैह्द्यै: सप्रेष्यै: सपरिच्छदै:
ଗୂଢ (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ) ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ସୁନିର୍ମିତ ମନୋହର ଆବାସ, ସେବକ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ—ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
निमन्त्रयेथा: कौरव्य कामै श्नान्यैर्द्धिजोत्तमान् | कुरुनन्दन! जो विद्या और वेदव्रतमें निष्णात हैं
ହେ କୌରବ୍ୟ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସ୍ନାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଉପକରଣ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଗୃହକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର—ଯେମାନେ ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଣାତ, ପରାଶ୍ରୟରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଗୂଢ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେବକ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ମନୋହର ଆବାସ ନିର୍ମାଣ କରି ଦାନ କର। କିନ୍ତୁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ ଦାନକୁ ସେମାନେ କି ଗ୍ରହଣ କରିବେ?
Verse 14
अपि ते ब्राह्मणा भुक्त्वा गता: सोद्धरणान् गृहान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରି, ଜୀବିକାର ସାଧନ ଓ ଯଥୋଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ କି?”
Verse 15
अन्नानि प्रात:सवने नियता ब्रह्मबचारिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ନିୟମନିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ପ୍ରାତଃସବନ ସମୟରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।”
Verse 16
माध्यन्दिनं ते सवनं ददतस्तात वर्तताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ତାତ, ତୁମେ ଯେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ-ସବନ ଅର୍ପଣ କରୁଛ, ତାହା ମଙ୍ଗଳରୂପେ ସଫଳ ହେଉ।”
Verse 17
तृतीयं सवन ते वै वैश्वदेवं युधिछिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମର ତୃତୀୟ ସବନ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଅର୍ପଣ।”
Verse 18
अहिंसा सर्वभूते भ्य: संविभागश्चन भागश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା, ଏବଂ ସଂବିଭାଗ—ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗବଣ୍ଟା ନୁହେଁ; ସମଭାବରେ ଭାଗ କରି ଦେବା—ଏହାହିଁ ଧର୍ମାଚରଣ।”
Verse 19
एष ते विततो यज्ञ: श्रद्धापूत: सदक्षिण:,इस प्रकार जो तुम्हारे श्रद्धासे पवित्र एवं दक्षिणायुक्त यज्ञका विस्तार हो रहा है; यह सभी यज्ञोंस बढ़कर है। तात युधिष्छिर! तुम्हारा यह यज्ञ सदा चालू रहना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ, ତାତ, ଏହାକୁ ସଦା ଅବିରତ ଚାଲୁ ରଖ।
Verse 20
विशिष्ट: सर्वयज्ञानां नित्यं तात प्रवर्तताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅତି ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହା ନିତ୍ୟ ଅବିରତ ଚାଲୁ ରହୁ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞ-ବିସ୍ତାର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସଦା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ରଖ।
Verse 60
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षष्टितमो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବର ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 106
विद्यावेदब्रतवति तद्दानफलमुच्यते । जो याचना नहीं करते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏବେ ବିଦ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନ, ବେଦଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରତଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାନର ଫଳ କୁହାଯାଉଛି। ଯେମାନେ ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଜେ ଯାଇ ନାନା ପ୍ରକାର ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ। ସାୟଂ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ବେଦବିଦ୍ ଓ ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 136
कार्यमित्येव मन्वाना धर्मज्ञा: सूक्ष्मदर्शिन: | युधिष्ठिर! वे धर्मज्ञ तथा सूक्ष्मदर्शी ब्राह्मण तुम्हारे श्रद्धायुक्त दानको कर्तव्यबुद्धिसे किया हुआ मानकर अवश्य स्वीकार करेंगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମର ଶ୍ରଦ୍ଧାୟୁକ୍ତ ଦାନକୁ ‘ଏହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ’ ବୋଲି ଭାବି କରାଯାଇଛି ଜାଣି ନିଶ୍ଚୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ।
Verse 146
येषां दारा: प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षका: । जैसे किसान वर्षाकी बाट जोहते रहते हैं
ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କୃଷକମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଯେପରି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ସେପରି ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଅନ୍ନ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ବସିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପିଲାମାନଙ୍କୁ—“ଏବେ ତୁମ ବାପା ଭୋଜନ ନେଇ ଆସିବେ” ବୋଲି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥାନ୍ତି—ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କି ତୁମ ଘରେ ଭୋଜନ କରି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଛନ୍ତି?
Verse 156
ब्राह्मणास्तात भुञ्जानास्त्रेताग्निं प्रीणयन्त्युत । तात! नियमपूर्वक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मण यदि प्रातःकाल घरमें भोजन करते हैं तो तीनों अग्नियोंको तृप्त कर देते हैं
ତାତ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାଗ୍ନି—ତିନୋଟି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ନିୟମ-ସଂଯମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ଧର୍ମକର୍ମ; ପ୍ରାତଃକାଳେ ଶୁଚିଭାବେ ଗୃହେ ଭୋଜନ କଲେ ତିନି ଅଗ୍ନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 163
गोहिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्र: प्रीयतां तव । बेटा! दोपहरके समय जो तुम ब्राह्मणोंको भोजन कराकर उन्हें गौ, सुवर्ण और वस्त्र प्रदान करते हो, इससे तुम्हारे ऊपर इन्द्रदेव प्रसन्न हों
ପୁତ୍ର! ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ପରେ ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ ଇନ୍ଦ୍ରଦେବ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 176
यद् देवेभ्य: पितृभ्यश्न विप्रेभ्यश्न प्रयच्छसि । युधिष्ठिर! तीसरे समयमें जो तुम देवताओं, पितरों और ब्राह्मणोंके उद्देश्यसे दान करते हो, वह विश्वेदेवोंको संतुष्ट करनेवाला होता है
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୃତୀୟ ନିୟତ ସମୟରେ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେ ଦାନ କର, ସେହି ଦାନ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।
Verse 186
दमस्त्यागो धृति: सत्यं भवत्यवभूथाय ते । सब प्राणियोंके प्रति अहिंसाका भाव रखना
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ତ୍ୟାଗ, ଧୈର୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞାନ୍ତର ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନର ସତ୍ୟ ଫଳ ହେବ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସାଭାବ ରଖିବା, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ କରିବା, ଦାନ-ତ୍ୟାଗରେ ନିରତ ରହିବା, ଧୈର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଓ ସତ୍ୟ କହିବା—ଏହି ଗୁଣମାନେ ହିଁ ସେ ସ୍ନାନର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a structured rule-set for dāna conditioned by nakṣatra and yoga—i.e., how to align charitable action with calendrical timing as an element of disciplined dharma practice.
The chapter frames dāna as both materially specific and temporally indexed: gifts are selected and scheduled (often with fasting) to support recipients and to cultivate merit, presenting a catalogic model of ethical action.
Yes. Nearly every prescription is paired with stated outcomes (e.g., attainment of auspicious worlds, freedom from fear, prosperity, favorable rebirth), and the close reiterates the teaching as an “outline” of nakṣatra-yoga-based results transmitted through tradition.