Adhyaya 58
Dāna-Śreṣṭhatā: Abhaya, Anugraha, and the Ethics of Honoring the Worthy (दानश्रेष्ठता: अभय-अनुग्रह-विप्रपूजा)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Charity and Merit Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify which form of giving is superior among commonly discussed external gifts, motivated by the principle that a gift ‘follows’ the giver. Bhīṣma answers by elevating abhaya (granting fearlessness/safety) to all beings and anugraha (aid in adversity) as exemplary gifts, alongside the practice of giving what is genuinely desired or valued, especially to a thirsty or needy petitioner. He states that the ‘best gift’ is that after which the giver experiences the settled conviction of having truly given; such a gift is said to accompany the donor. He lists purifying gifts—gold, cows, and land—and urges regular giving to sādhus, asserting that charity releases one from sin. He further instructs that one should honor petitioners according to capacity, assist even an adversary who comes seeking refuge, and remove hunger from the emaciated and ashamed. A key administrative ethic follows: invite and support restrained, self-controlled brāhmaṇas—especially those who do not solicit—through lodging and provisions, treating such support as a distributed sacrifice (vitata-yajña) superior to many ritual offerings. The chapter concludes with a strong emphasis on honoring brāhmaṇas as stabilizers of kṣatriya power and as an anchor of social legitimacy, framed as Bhīṣma’s sworn truth about the spiritual consequences of his own conduct toward them.
Chapter Arc: राजर्षि कुशिक, अपने गृह में ठहरे मुनिपुंगव च्यवन से विनयपूर्वक पूछते हैं—“भगवन्, यदि आप प्रसन्न हैं तो बताइए, मेरे घर में आपके निवास का कारण क्या है?” → च्यवन अपने विचित्र आचरणों का संकेत देते हैं—इक्कीस-इक्कीस दिनों तक एक करवट सोना, उठकर बिना कुछ कहे बाहर जाना, सहसा अन्तर्धान होना और फिर पुनः दर्शन देना—और कुशिक की सहनशीलता व धैर्य की परीक्षा लेते हैं। धीरे-धीरे स्पष्ट होता है कि यह केवल तपस्वी का स्वभाव नहीं, बल्कि एक उद्देश्यपूर्ण ‘परीक्षा’ है। → च्यवन सत्य उद्घाटित करते हैं: “मैं तुम्हारे कुल-नाश के हेतु आया था—कुशिकोच्छेद का संकल्प लेकर।” परंतु कुशिक की अविचल क्षमा, सेवा और क्रोध-रहित धैर्य ने उस संकल्प को पलट दिया; विनाश का हेतु वरदान में रूपान्तरित हो जाता है। → प्रसन्न होकर च्यवन कहते हैं—“राजर्षे, जो वर तुम्हारे मन में है, मांग लो; मैं तीर्थयात्रा को जाऊँगा।” कुशिक की निःशंक निष्ठा और अतिथि-धर्म के पालन से ऋषि संतुष्ट होते हैं और उसे कल्याणकारी फल का आश्वासन देते हैं। → वरदान का द्वार खुलता है—कुशिक क्या मांगेगा, और यह वर उसके वंश व राज्य-धर्म को किस दिशा में मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफ्-४-णका+ पञ्चपञज्चाशत्तमो<् ध्याय: च्यवनका कुशिकके पूछनेपर उनके घरमें अपने निवासका कारण बताना और उन्हें वरदान देना च्यवन उवाच वरश्न गृह्मतां मत्तो यश्न ते संशयो हृदि । त॑ प्रब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्व सम्पादयामि ते
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋଠାରୁ ଏକ ବର ଚାହ; ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ସେଥି ମଧ୍ୟ କହ। ମୁଁ ତୁମର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଦେବି।
Verse 2
कुशिक उवाच यदि प्रीतोडसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव | कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम्
କୁଶିକ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ଭାର୍ଗବ! ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ କହନ୍ତୁ—ଆପଣ ଏତେ ଦିନ ମୋ ଘରେ କାହିଁକି ବାସ କଲେ? ମୁଁ ତାହାର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 3
शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् । अकिंचिदुक्त्वा गमनं॑ बहिश्न मुनिपुंगव
କୁଶିକ କହିଲେ—ଏକୋଇଶ ଦିନ ସେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୟନ କଲା। ତାପରେ କିଛିମାତ୍ର କହିନାହିଁ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରି ଚାଲିଗଲା—ଧୈର୍ୟବାନ ଓ ବିରକ୍ତ ମନୋଭାବରେ।
Verse 4
अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् | पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्
କୁଶିକ କହିଲେ—ଅକସ୍ମାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା, ପୁନର୍ବାର ଦର୍ଶନ ହେଲା। ଏବଂ ପୁନି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକୋଇଶ ଦିନ ଶୟନ ହେଲା।
Verse 5
तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम । समुपानीय विविध॑ यद् दग्ध॑ जातवेदसा
କୁଶିକ କହିଲେ—ମୋ ଘରେ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ ସହଯାତ୍ରା କରାଇ ଭୋଜନ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଜାତବେଦସ (ଅଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ଆଣି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
Verse 6
निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत् कृतं त्वया । धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम्
କୁଶିକ କହିଲେ—ରଥରେ ତୁମର ସେ ଶୀଘ୍ର ନିର୍ୟାଣ, ଯାହା ହଠାତ୍ ଓ ବିଳମ୍ବ ବିନା ହେଲା; ଧନର ବିସର୍ଜନ; ଏବଂ ବନ ଦର୍ଶନକୁ ଯିବା—ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମିଶି ତୁମ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରାଏ।
Verse 7
प्रासादानां बहूनां च काउचनानां महामुने । मणिदविद्रुपादानां पर्यड्काणां च दर्शनम्
କୁଶିକ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ, ଅନେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦର ଦର୍ଶନ ହେଲା; ଏବଂ ମଣି ଓ ବୈଡୂର୍ୟ (ବିଲାତି-ଚକ୍ଷୁ/କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ) ଜଡିତ ପାଦ ଥିବା ପର୍ୟଙ୍କମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ ହେଲା।
Verse 8
पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् | अतीव ह्वात्र मुह्दामि चिन्तयानो भृगूद्गह
କୁଶିକ କହିଲେ—“ପୁନର୍ବାର ସେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ଭୃଗୁବଂଶଜ! ଏହା ଭାବିଭାବି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହିତ ହେଉଛି।”
Verse 9
मुनिपुंगव! इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोते रहना
କୁଶିକ କହିଲେ—“ମୁନିପୁଙ୍ଗବ! ଆପଣ ଏକୋଇଶ ଦିନ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ପରେ ଉଠି ଏକ ଶବ୍ଦ ନ କହି ବାହାରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସହସା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ପୁଣି ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ପୁଣି ଏକୋଇଶ ଦିନ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି; ଉଠି ତେଲ ମାଲିଶ କରାନ୍ତି, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ସରିଲେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ମୋ ମହଳକୁ ଆସି ନାନା ପ୍ରକାର ଭୋଜନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଥିରେ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇ ଜଳାଇ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସହସା ରଥରେ ଚଢ଼ି ନଗରବାହାରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଧନ ବିତରଣ କରନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ବନ ଦେଖାନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅନେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମହଳ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳ ଜଡିତ ପାଦ ଥିବା ଶୟ୍ୟା ଦେଖାନ୍ତି; ଶେଷରେ ସବୁକୁ ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ କରି ଦିଅନ୍ତି। ମହାମୁନି! ଆପଣଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଭୃଗୁକୁଳରତ୍ନ! ଏହା ଭାବିଲେ ମୋତେ ଗଭୀର ମୋହ ଆବରଣ କରେ। ସବୁ ଚିନ୍ତା କରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ କୌଣସି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରୁନି; ତେଣୁ, ତପୋଧନ! ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 10
च्यवन उवाच शृणु सर्वमशेषेण यदिदं येन हेतुना । न हि शक््यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍! ମୁଁ ଯେ କାରଣରୁ ଏହି ସବୁ କରିଥିଲି, ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅଶେଷରେ ଶୁଣ। ତୁମେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅକଥିତ ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।”
Verse 11
पितामहस्य वदत: पुरा देवसमागमे । श्रुतवानस्मि यद् राज॑ंस्तन्मे निगदत: शृणु,राजन! पूर्वकालकी बात है, एक दिन देवताओंकी सभामें ब्रह्माजी एक बात कह रहे थे जिसे मैंने सुना था, उसे बता रहा हूँ, सुनो
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍! ପୂର୍ବକାଳେ ଦେବସମାଗମରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା କହୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଶୁଣିଥିଲି। ଏବେ ସେଇ ଉପଦେଶ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି; ଶୁଣ।”
Verse 12
ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसंकर: । पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वित:
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—“ନରେଶ୍ୱର! ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ବିରୋଧରୁ କୁଳସଙ୍କର ହେବ। ତଥାପି, ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ଏକ ପୌତ୍ର ତେଜ ଓ ବୀର୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ ହେବ।”
Verse 13
ततस्ते कुलनाशार्थमहं त्वां समुपागत: । चिकीर्षन् कुशिकोच्छेदं संदिधक्षु: कुलं तव
ତେବେ ତୁମ ବଂଶନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲି। କୁଶିକ ବଂଶକୁ ମୂଳସହିତ ଉଚ୍ଛେଦ କରି, ତୁମ କୁଳକୁ ଦହନ କରି ଭସ୍ମ କରିଦେବାକୁ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଥିଲି।
Verse 14
ततो5हमागम्य पुरे त्वामवोचं महीपते । नियम कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति
ତାପରେ, ହେ ମହୀପତେ, ମୁଁ ତୁମ ନଗରକୁ ଆସି ତୁମକୁ କହିଲି—“ମୁଁ ଗୋଟିଏ ନିୟମ (ବ୍ରତ) ଆରମ୍ଭ କରିବି; ତୁମେ ମୋର ଶୁଶ୍ରୂଷା କର।” (ବାସ୍ତବରେ ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ତୁମ ଦୋଷ ଖୋଜିବା।) କିନ୍ତୁ ତୁମ ଘରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ପାଇନି। ହେ ରାଜର୍ଷେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଜୀବିତ; ନଚେତ୍ ତୁମର ସତ୍ତା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା।
Verse 15
नच ते दुष्कृतं किंचिदहमासादयं गृहे । तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा
ତୁମ ଘରେ ମୁଁ ତୁମର କୌଣସି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ—ଅତି ସାନାଟିଏ ମଧ୍ୟ—ପାଇନି। ହେ ରାଜର୍ଷେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଜୀବିତ; ନଚେତ୍, ହେ ଭୂପାଳ, ତୁମେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରିନଥାନ୍ତ—ତୁମର ସତ୍ତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା।
Verse 16
एवं बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् । सुप्तो5स्मि यदि मां कश्चिद् बोधयेदिति पार्थिव,भूपते! यही विचार मनमें लेकर मैं इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोता रहा कि कोई मुझे बीचमें आकर जगावे
ହେ ପାର୍ଥିବ, ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ କରି ମୁଁ ଏକୋଇଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇ ରହିଲି—କେହି ଆସି ମୋତେ ଜଗାଇବେ ବୋଲି ଭାବି।
Verse 17
यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधित: । अहं तदैव ते प्रीतोी मनसा राजसत्तम,नृपश्रेष्ठल जब पत्नीसहित तुमने मुझे सोते समय नहीं जगाया, तभी मैं तुम्हारे ऊपर मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुआ था
ହେ ରାଜସତ୍ତମ, ତୁମେ ପତ୍ନୀସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶୋଇଥିବାବେଳେ ମୋତେ ଜଗାଇଲ ନାହିଁ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ମନେମନେ ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲି।
Verse 18
उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते । पृच्छे: क््व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ମହୀପତେ! ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଉଠି ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯଦି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ‘କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ?’ ବୋଲି ପଚାରିଥାନ୍ତ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 19
अन्तर्हितः पुनश्नास्मि पुनरेव च ते गृहे । योगमास्थाय संसुप्तो दिवसानेकविंशतिम्
ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ, ପୁଣି ତୁମ ଘରେ ହିଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲି। ଯୋଗସମାଧି ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ଏକୋଇଶ ଦିନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହିଲି।
Verse 20
फिर मैं अन्तर्धान हुआ और पुनः तुम्हारे घरमें आकर योगका आश्रय ले इक्कीस दिनोंतक सोया ।।
ତା’ପରେ ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ ପୁଣି ତୁମ ଘରକୁ ଆସି, ଯୋଗ ଆଶ୍ରୟ କରି ଏକୋଇଶ ଦିନ ଶୋଇ ରହିଲି। ହେ ନରାଧିପ! ମୁଁ ଭାବିଥିଲି—ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ କିମ୍ବା ପରିଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ମୋର ନିନ୍ଦା କରିବ; ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୋକା ରଖି କ୍ଲେଶ ଦେଲି।
Verse 21
न च ते<भूत् सुसूक्ष्मोडपि मन्युर्मनसि पार्थिव । सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्
ହେ ପାର୍ଥିବ! ସ୍ତ୍ରୀସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ।
Verse 22
भोजनं च समानाय्य यत् तदा दीपितं मया । क्रुद्धयेथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे
ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଭୋଜନ ଆଣାଇ ମୁଁ ଯାହାକୁ ଜଳାଇଦେଲି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା—ଇର୍ଷ୍ୟାବଶତଃ ତୁମେ ମୋପରେ କ୍ରୋଧ କରିବ; କିନ୍ତୁ ମୋର ସେଇ ଆଚରଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସହିଲ।
Verse 23
ततो<हं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप । सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा
ତାପରେ ମୁଁ ରଥରେ ଚଢ଼ି ତୁମକୁ କହିଲି—‘ହେ ନରାଧିପ! ମୋର ପତ୍ନୀ ସହିତ ମୋତେ ବହନ କର।’ ଏବଂ ତୁମେ ସେହିପରି କଲ।
Verse 24
धनोत्सर्गेडपि च कृते न त्वां क्रोध: प्रधर्षयत्
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତୁମର ଧନ ହରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲି, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଆବେଶ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏହି କଥାରୁ ମୋତେ ତୁମ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନତା ହେଲା। ତେଣୁ, ରାଜନ, ମନୁଜେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏହି ବନରେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଦର୍ଶନ କରାଇଛି। ଭଲଭାବେ ଜାଣ—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ତୁମକୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେବା ଥିଲା।
Verse 25
ततः प्रीतेन ते राजन् पुनरेतत् कृतं तव । सभार्यस्य वन॑ भूयस्तद् विद्धि मनुजाधिप
ତାପରେ, ରାଜନ, ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରୀତି ହୋଇ ମୁଁ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର କରିଛି। ମନୁଜାଧିପ, ଜାଣ—ତୁମେ ଓ ତୁମର ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ଏହି ବନ ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍ ହୋଇଛି।
Verse 26
यत् ते वने5स्मिन् नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम्
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ନରେଶ୍ୱର! ଏହି ବନରେ ତୁମେ ଯେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗର କେବଳ ଏକ ଝଲକ ମାତ୍ର। ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ରାଣୀ ସହିତ, ଏହି ଶରୀରରେ ତୁମେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଛ। ଏହାକୁ ଏକ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଜାଣ—ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନ ହେଲେ ତାହା କ୍ଷଣିକ।
Verse 27
स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन् सशरीरेण पार्थिव । मुहूर्तमनु भूतो 5सौ सभार्येण नृपोत्तम
ହେ ରାଜନ, ପାର୍ଥିବ! ତୁମେ ସଶରୀର, ପତ୍ନୀ ସହିତ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗାନୁଭୂତି କରିଛ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ।
Verse 28
निदर्शनार्थ तपसो धर्मस्य च नराधिप । तत्र या55सीत् स्पूृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया
ହେ ନରାଧିପ! ତପସ୍ୟା ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ସତ୍ୟ ପରିମାଣ ତୁମକୁ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏ ସବୁ କରିଛି। ରାଜନ, ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ତୁମ ମନରେ ଯେ ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗିଛି, ସେଥି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଜଣା, ନରେଶ୍ୱର।
Verse 29
ब्राह्म॒ण्यं काड्क्षसे हि त्वं तपश्न पृथिवीपते । अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्व॑ं च पार्थिव
ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ନରେନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ଓ ଦେବେନ୍ଦ୍ରତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅବମାନ କରି ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତୁମର ଆକାଂକ୍ଷା ଅଛି।
Verse 30
एवमेतद् यथा<<वत्थ व्वं ब्राद्मण्यं तात दुर्लभम् | ब्राह्मणे सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता
ତାତ! ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେହିପରି ଠିକ୍। ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଦୁର୍ଲଭ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଋଷି ହେବା ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ ଋଷି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ତପସ୍ବୀ ହେବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କଠିନ।
Verse 31
भविष्यत्येष ते काम: कुशिकात् कौशिको द्विज: । तृतीयं पुरुष तुभ्यं ब्राह्मणत्वं गमिष्यति
ତୁମର ଏହି ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହେବ। କୁଶିକ ଠାରୁ ‘କୌଶିକ’ ନାମରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ପ୍ରଚଳିତ ହେବ; ଏବଂ ତୁମର ତୃତୀୟ ପୁରୁଷରେ ତୁମ ବଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
Verse 32
वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भूगूणामेव तेजसा । पौत्रस्ते भविता विप्रस्तपस्वी पावकद्युति:
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭୃଗୁବଂଶର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତୁମ ବଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ତୁମର ପୌତ୍ର ହେବ ଏକ ବିପ୍ର—ତପସ୍ବୀ—ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 33
यः स देवमनुष्याणां भयमुत्पादयिष्यति । त्रयाणामेव लोकानां सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ତୁମର ସେହି ପୌତ୍ର ନିଜ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ତିନି ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭୟର କାରଣ ହେବ। ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 34
वरं गृहाण राजर्षे यत् ते मनसि वर्तते । तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालो5भिवर्तते,राजर्षे! तुम्हारे मनमें जो इच्छा हो, उसे वरके रूपमें माँग लो। मैं तीर्थयात्राको जाऊँगा। अब देर हो रही है
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି! ତୁମ ମନରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହାକୁ ବର ରୂପେ ମାଗ। ମୁଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି; କାଳ ଏବେ ଚାପ ଦେଉଛି।
Verse 35
कुशिक उवाच एष एव वरो मेडद्य यस्त्व॑ प्रीतो महामुने । भवत्वेतद् यथा5त्थ त्वं भवेत् पौत्रो ममानघ
କୁଶିକ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି! ଆଜି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏହିଟି ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର। ହେ ଅନଘ! ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି ସେପରି ହେଉ—ମୋ ପୌତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉ।
Verse 36
ब्राह्माण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वर: । पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण वै,भगवन्! मेरा कुल ब्राह्मण हो जाय, यही मेरा अभीष्ट वर है। प्रभो! मैं इस विषयको पुनः विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
କୁଶିକ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ! ମୋ କୁଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ—ଏହିଟି ମୋର ବର। ଆଉ, ପ୍ରଭୋ! ଏହି ବିଷୟଟିକୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 37
कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भूगुनन्दन । कश्नचासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः
କୁଶିକ କହିଲେ—ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ମୋ କୁଳ କିପରି ବିପ୍ରତ୍ୱ (ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ? ଏବଂ ମୋର କେଉଁ ବନ୍ଧୁ—କୌଣସି ସମ୍ମାନିତ ବଂଶଜ—ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ?
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଚ୍ୟବନ ଓ କୁଶିକଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ଚୁଆନ୍ନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 55
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादो नाम पञ्चपज्चाशत्तमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଚ୍ୟବନକୁଶିକସଂବାଦ’ ନାମ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 236
अविशड्को नरपते प्रीतो5हं चापि तेन ह । नरेन्द्र! इसके बाद मैं रथपर आरूढ़ होकर बोला
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ହେ ନରପତେ, ତୁମେ ନିଃସନ୍ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ପରେ ମୁଁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି କହିଲି—‘ସ୍ତ୍ରୀସହିତ ଏଠାକୁ ଆସି ମୋ ରଥ ଟାଣ।’ ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ଏ କାର୍ଯ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିଃଶଙ୍କରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲ; ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲି।
Verse 256
प्रीत्यर्थ तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् । फिर जब मैं तुम्हारा धन लुटाने लगा
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ—ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗଦର୍ଶନ କରାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁମ ଧନ ହରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲି, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କ୍ରୋଧବଶ ହେଲ ନାହିଁ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ, ହେ ମନୁଜେଶ୍ୱର, ପତ୍ନୀସହିତ ତୁମକୁ ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଦର୍ଶନ କରାଇଛି। ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ତୁମକୁ ହର୍ଷିତ କରିବା—ଏହା ଭଲଭାବେ ଜାଣ।
Frequently Asked Questions
He seeks a principled hierarchy of gifts—among socially recognized forms of dāna—asking which is truly ‘superior’ and why certain gifts are said to remain connected to, or ‘follow,’ the donor in moral consequence.
Bhīṣma prioritizes life-protective giving: granting safety (abhaya) and providing relief in adversity, giving valued goods with sincere intent, and supporting disciplined recipients—especially those who do not ask—so that charity becomes a sustained ethical practice akin to sacrifice.
Yes in doctrinal form: it asserts that certain purifying gifts (gold, cows, land) can lift demerit, that dāna frees a person from sin, and that gifts ‘accompany’ the giver—linking intention, recipient, and act to enduring moral and spiritual outcomes.