Adhyaya 44
Vivāha-dharma: Kanyā-pradāna, Śulka, and Pāṇigrahaṇa-niṣṭhā (अनुशासन पर्व, अध्याय ४४)
Upa-parva: Dāna–Vivāha-dharma Anuśāsana (Marriage Norms within Instruction on Conduct)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the root principle governing dharma, household continuity, and duties to ancestors, gods, and guests—specifically as it relates to giving a daughter in marriage. Bhīṣma responds by classifying marriage forms and their ethical status: brāhma, kṣātra, and gāndharva are treated as dharmya (permissible), while āsura and paiśāca are rejected, and rākṣasa is described as forcible seizure. He outlines criteria for a suitable groom (character, conduct, learning, lineage, and vocation) and emphasizes that kanyā should be given appropriately, not to an unsuitable match. The chapter then turns to the contested issue of śulka (payment connected with marriage): Yudhiṣṭhira queries cases where payment, promises, pressure, and ritual hand-taking diverge, asking whose claim is valid and whether false speech is allowable. Bhīṣma frames falsehood as generally blameworthy, while noting debates about exceptions, and stresses that mantras and homa require proper authorization. He argues that śulka is not a ‘sale’ when understood as supportive gifts, condemns treating marriage as purchase, and recounts precedent involving his own experience and his father Bāhlīka’s position. A cited resolution (attributed to Satyavān) prioritizes the woman’s chosen/accepted bond, while the chapter also marks ritual finality: the marriage-mantra’s completion is linked to saptapadī, establishing the wifehood of the pāṇigrahītā and the one given with water.
Chapter Arc: Indra, stirred by desire and the old habit of testing ascetic households, assumes an irresistibly beautiful form and enters the forest-ashrama where the guru’s wife lives—certain that charm will conquer restraint. → Inside, Indra finds an uncanny stillness: Vipula’s body sits motionless, eyes fixed like a painted figure, yet his vigilance is elsewhere—subtle, unseen, and poised. The threat is not open violence but seduction, the most intimate breach of dharma. → Vipula, by yogic bonds, restrains the guru’s wife Ruchi’s senses—locking down the gateways of temptation—so that Indra’s allure finds no purchase. Indra, the lord of Shachi, is forced to confront a power that does not fight him, but simply renders his desire ineffective. → When the guru Devasharma returns and sits with his wife, Vipula calmly reports Indra’s act and his own countermeasure, resuming service without pride or agitation. Devasharma, fearless even of the Vritra-slayer, recognizes the protection of his household’s dharma and the disciple’s steadfastness. → The episode closes with Indra shaken and fearful—trembling as if under the shadow of a curse—hinting that even gods are accountable before tapas and the moral law they try to bend.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ६२ श्लोक हैं) ऑपन-मराज बछ। अि्--छऋायज एकचत्वारिशो<5 ध्याय: विपुलका देवराज इन्द्रसे गुरुपत्नीको बचाना और गुरुसे वरदान प्राप्त करना भीष्म उवाच ततः कदाचित देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धर: । इदमन्तरमित्येवमभ्यगात् तमथाश्रमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବ୍ୟ ରୂପ-ଦେହ ଧାରଣ କରି, ‘ଏହି ଅବସର’ ବୋଲି ଭାବି, ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।”
Verse 2
रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिप । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम्,नरेश्वर! वहाँ इन्द्रने अनुपम लुभावना रूप धारण करके अत्यन्त दर्शनीय होकर उस आश्रममें प्रवेश किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଜନାଧିପ! ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ରତିମ, ଲୋଭନୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ ହୋଇ ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।”
Verse 3
स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेवरम् । निश्षेष्टं स्तब्धनयनं यथा लेख्यगतं तथा,वहाँ पहुँचकर उन्होंने देखा कि विपुलका शरीर चित्रलिखितकी भाँति निश्रेष्ट पड़ा है और उनके नेत्र स्थिर हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଦେଖିଲା—ବିପୁଳଙ୍କ ଦେହ ପଡ଼ିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ; ଚକ୍ଷୁ ଜଡ଼, ଅଚଳ—ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ଆକୃତି।”
Verse 4
रुचिं च रुचिरापाजड़ीं पीनश्रोणिपयोधराम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं सम्पूर्णेन्दुनिभाननाम्
ତେବେ ରୁଚି ପ୍ରକଟ ହେଲା—ମଧୁର କଟାକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ଥୂଳ ନିତମ୍ବ ଓ ପୀନ ପୟୋଧରରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ବିକଶିତ ପଦ୍ମପତ୍ରସଦୃଶ ବିଶାଳ ନୟନା, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରସମ ମୁଖବତୀ।
Verse 5
सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्थातुमियेष ह । रूपेण विस्मिता को$सीत्यथ वक्तुमिवेच्छती
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ସହସା ଆଦରରେ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ରୂପସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ଯେନେ ‘ଆପଣ କିଏ?’ ବୋଲି ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା।
Verse 6
उत्थातुकामा तु सती विष्टब्धा विपुलेन सा । निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम्
ହେ ମନୁଷ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ସେ ସତୀ ଉଠିବାକୁ ଚାହିଁଲାମାତ୍ରେ ବିପୁଳ ତାକୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଲା। ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଡ଼ି ସେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 7
तामाबभाषे देवेन्द्र: साम्ना परमवल्गुना । त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्र मां शुचिस्मिते
ତେବେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ପରମ ମଧୁର ଓ ସାମନ୍ତ୍ରଣାମୟ ବାଣୀରେ ତାକୁ କହିଲେ—“ଶୁଚିସ୍ମିତେ! ଜାଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ହିଁ ଆସିଛି; ମୋତେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନ।”
Verse 8
क्लिश्यमानमनड्रेन त्वत्संकल्पभवेन ह । तत् सम्प्राप्तं हि मां सुभ्रु पुरा कालो$तिवर्तते
“ସୁଭ୍ରୁ! ତୁମ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନଙ୍ଗ ମୋତେ ଭାରି କ୍ଲେଶ ଦେଉଛି; ସେହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମ ନିକଟକୁ ଆସିଛି। ଏବେ ବିଳମ୍ବ କରନି—କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଉଛି।”
Verse 9
तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनि: । गुरुपत्न्या: शरीरस्थो ददर्श त्रिदशाधिपम्,देवराज इन्द्रकी यह बात गुरुपत्नीके शरीरमें बैठे हुए विपुल मुनिने भी सुनी और उन्होंने इन्द्रको देख भी लिया
ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିପୁଳ ମୁନି ସେଇ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଏବଂ ତ୍ରିଦଶାଧିପ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
Verse 10
न शशाक च सा राजन _प्रत्युत्थातुमनिन्दिता । वक्तुंच नाशकद्ू राजन् विष्टब्धा विपुलेन सा,राजन! वह अनिन्द्य सुन्दरी रुचि विपुलके द्वारा स्तम्भित होनेके कारण न तो उठ सकी और न इन्द्रको कोई उत्तर ही दे सकी
ରାଜନ୍! ବିପୁଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଅନିନ୍ଦ୍ୟା ନାରୀ ନ ଉଠିପାରିଲେ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ।
Verse 11
आकार गुरुपव्न्यास्तु स विज्ञाय भृगूद्वह: । निजग्राह महातेजा योगेन बलवत् प्रभो
ପ୍ରଭୋ! ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଆକାର ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦେଖି ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପୁଳ ତାଙ୍କ ମନୋଭାବ ଜାଣିଲେ; ତେଣୁ ସେଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୁନି ଯୋଗବଳରେ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
Verse 12
बबन्ध योगबन्धैश्न तस्या: सर्वेन्द्रियाणि सः । तां निर्विकारां दृष्टवा तु पुनरेव शचीपति:
ସେ ଯୋଗବନ୍ଧନରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଯୋଗବଳରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମବିକାରଶୂନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣି କହିଲେ—“ସୁନ୍ଦରୀ! ଆସ, ଆସ।”
Verse 13
उवाच व्रीडितो राजंस्तां योगबलमोहिताम् । एह्योहीति ततः सा तु प्रतिवक्तुमियेष तम्
ରାଜନ୍! ଯୋଗବଳରେ ମୋହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲଜ୍ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ଆସ, ଆସ।” ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 14
सतां वाचं गुरो: पत्न्या विपुल: पर्यवर्तयत् । भो: किमागमने कृत्यमिति तस्यास्तु नि:सृता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷୋଚିତ ବାଣୀ କହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ, ବିପୁଳ ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଦେଲା। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ହଠାତ୍ ଏହି କଥା ବାହାରିଲା—“ହେ! ଏଠାକୁ ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ?”
Verse 15
वक््त्राच्छशशाडकसदृशाद् वाणी संस्कारभूषणा । व्रीडिता सा तु तद्घाक्यमुक्त्वा परवशा तदा,उस चन्द्रोपम मुखसे जब यह संस्कृत वाणी प्रकट हुई तब वह पराधीन हुई रुचि वह वाक्य कह देनेके कारण बहुत लज्जित हुई
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଶଶୀସଦୃଶ ମୁଖରୁ ସଂସ୍କାରରେ ଭୂଷିତ, ସୁଗଠିତ ବାଣୀ ବାହାରିଲା। କିନ୍ତୁ ସେଇ କଥା କହିଦେବା ସହିତ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଯେନ ପରବଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
Verse 16
पुरन्दरश्न तत्रस्थो बभूव विमना भृशम् | स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशाम्पते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ତାଙ୍କ ମନୋବିକାର ଓ ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସହସ୍ରନେତ୍ର ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ; ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିପୁଳ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 17
अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा । स ददर्श मुनि तस्या: शरीरान्तरगोचरम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେବେ ସହସ୍ରନେତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 18
प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्या: शरीरगम् | स तं घोरेण तपसा युक्त दृष्टवा पुरन्दर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ସେ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୂପକୁ ଦେଖିଲେ। ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ତାହାକୁ ଦେଖି ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
Verse 19
विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुल: सुमहातपा: । स्वकलेवरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत्,इसी समय महातपस्वी विपुल गुरुपत्नीको छोड़कर अपने शरीरमें आ गये और डरे हुए इन्द्रसे बोले--
ସେତେବେଳେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିପୁଳ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ନିଜ ଦେହରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭୟଭୀତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 20
विपुल उवाच अजितेन्द्रिय दुर्बुद्धे पापात्मक पुरन्दर । न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा
ବିପୁଳ କହିଲେ— ‘ହେ ପୁରନ୍ଦର, ପାପାତ୍ମା! ତୋର ବୁଦ୍ଧି ଦୁଷ୍ଟ; ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ କରିପାରୁନାହୁଁ। ଯଦି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବୁ, ତେବେ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୋତେ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ।’
Verse 21
कि नु तद्विस्मृतं शक्र न तनन््मनसि ते स्थितम् | गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाड़कपरिचिह्वित:
‘ହେ ଶକ୍ର! ସେ ଘଟଣାକୁ କି ତୁ ଭୁଲିଗଲୁ? ତାହାର ସ୍ମୃତି କି ତୋର ମନରେ ସ୍ଥିର ନାହିଁ—ଯେତେବେଳେ ମହର୍ଷି ଗୌତମ ତୋର ଦେହରେ ଅପରାଧର ଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ କରି ମଧ୍ୟ ତୋତେ ଜୀବନ୍ତ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ?’
Verse 22
जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् । ममेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम्
‘ମୁଁ ତୋତେ ଜାଣେ—ତୁ ମୂଢବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମସଂଯମହୀନ ଓ ଅସ୍ଥିର। ମୂଢ ପାପୀ! ଏହି ସ୍ତ୍ରୀ ମୋର ସୁରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି; ଯେମିତି ଆସିଛୁ, ସେମିତି ଫେରିଯା।’
Verse 23
नाहं त्वामद्य मूढात्मन् दहेयं हि स्वतेजसा । कृपायमानस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव,मूढचित्त इन्द्र! मैं अपने तेजसे तुझे जलाकर भस्म कर सकता हूँ। केवल दया करके ही तुझे इस समय जलाना नहीं चाहता
‘ମୂଢାତ୍ମନ୍! ଆଜି ମୁଁ ନିଜ ତେଜରେ ତୋତେ ଭସ୍ମ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ହେ ବାସବ, କୃପାବଶତଃ ମୁଁ ତୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନି।’
Verse 24
स च घोरतमो धीमान् गुरुमें पापचेतसम् । दृष्टवा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा
ବିପୁଳ କହିଲା—ମୋର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ପାପଚେତନା ଥିବା ତୁମକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ସେ ଆଜି କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବେ।
Verse 25
नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्ष ते द्विजा: । मा गम: ससुतामात्य: क्षयं ब्रह्म॒बलार्दित:
ବିପୁଳ କହିଲା—ହେ ଶକ୍ର! ପୁଣି କେବେ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ନଚେତ୍ ବ୍ରହ୍ମବଳରେ ଆର୍ଦ୍ଦିତ ହୋଇ ତୁମେ ପୁତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ବିନାଶକୁ—ମୃତ୍ୟୁର ଜହ୍ନାରେ—ପତିତ ହେବ।
Verse 26
अमरोअस्मीति यद्बुद्धिं समास्थाय प्रवर्तसे । मावमंस्था न तपसा नसाध्यं नाम किंचन
ବିପୁଳ କହିଲା—‘ମୁଁ ଅମର’ ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉଛ, ତେବେ ମୋର ସଚେତନବାଣୀ: କୌଣସି ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଅବମାନ କରନି; କାରଣ ତପସ୍ୟାରେ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ—ସତ୍ୟ ତପସ୍ବୀ ଅମର ଭାବୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାତ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 27
भीष्म उवाच तत् श्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मन: । अकिंचिदुक्त्वा व्रीडार्तस्तत्रैवान्तरधीयत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବିପୁଳଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। କିଛି ଉତ୍ତର ନ ଦେଇ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ।
Verse 28
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु देवशर्मा महातपा: । कृत्वा यज्ञ यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम्,उनके गये अभी एक ही मुहूर्त बीतने पाया था कि महा तपस्वी देवशर्मा इच्छानुसार यज्ञ पूर्ण करके अपने आश्रमपर लौट आये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅତିବାହିତ ହୋଇନଥିଲା, ଏତେବେଳେ ମହାତପସ୍ବୀ ଦେବଶର୍ମା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସିଲେ।
Verse 29
आगते<थ गुरौ राजन् विपुल: प्रियकर्मकृत् रक्षितां गुरवे भार्या न्यवेदयदनिन्दिताम्
ରାଜନ୍! ଗୁରୁ ଫେରିଆସିବା ପରେ, ପ୍ରିୟ ଓ ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ତତ୍ପର ବିପୁଳ, ଯାହାକୁ ସେ ନିଷ୍ଠାରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲା ସେଇ ନିର୍ଦୋଷ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖେ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 30
अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सल: । विपुल: पर्युपातिष्ठद् यथापूर्वमशड्कित:,शान्त चित्तवाले गुरुप्रेमी विपुल गुरुदेवको प्रणाम करके पहलेकी ही भाँति निर्भीक होकर उनकी सेवामें उपस्थित हुए
ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ଗୁରୁଭକ୍ତ ବିପୁଳ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲା।
Verse 31
विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया । निवेदयामास तदा विपुल: शक्रकर्म तत्,जब गुरुजी विश्राम करके अपनी पत्नीके साथ बैठे, तब विपुलने इन्द्रकी वह सारी करतूत उन्हें बतायी
ଗୁରୁଜୀ ବିଶ୍ରାମ କରି ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ବସିଥିବାବେଳେ, ବିପୁଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ ସମସ୍ତ କୁତନ୍ତ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସବିସ୍ତାରେ ନିବେଦନ କଲା।
Verse 32
तत् श्र॒ुत्वा स मुनिस्तुष्टो विपुलस्य प्रतापवान् । बभूव शीलवृत्ता भ्यां तपसा नियमेन च,यह सुनकर प्रतापी मुनि देवशर्मा विपुलके शील, सदाचार, तप और नियमसे बहुत संतुष्ट हुए
ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରତାପବାନ୍ ମୁନି ବିପୁଳଙ୍କ ଶୀଳ, ସଦାଚାର, ତପ ଓ ନିୟମପାଳନ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 33
विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि तत्प्रभु: । धर्मे च स्थिरतां दृष्टवा साधु साध्वित्यभाषत
ବିପୁଳଙ୍କ ଗୁରୁସେବାବୃତ୍ତି, ନିଜ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢତା ଦେଖି, ଗୁରୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ—“ସାଧୁ, ସାଧୁ।”
Verse 34
प्रतिलभ्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् | वरेणच्छन्दयामास देवशर्मा महामति:,परम बुद्धिमान् धर्मात्मा देवशर्माने अपने धर्म-परायण शिष्य विपुलको पाकर उन्हें इच्छानुसार वर माँगनेको कहा
ଧର୍ମପରାୟଣ ଶିଷ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପାଇ ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାମତି ଦେବଶର୍ମା ତାକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ।
Verse 35
स्थितिं च धर्मे जग्राह स तस्माद् गुरुवत्सल: । अनुज्ञातश्न गुरुणा चचारानुत्तमं तप:
ଗୁରୁଭକ୍ତ ବିପୁଳ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏହି ବର ମାଗିଲେ—‘ଧର୍ମରେ ମୋର ସ୍ଥିତି ନିରନ୍ତର ରହୁ।’ ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 36
तथैव देवशर्मापि सभार्य: स महातपा: । निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्वचार विजने वने,महा तपस्वी देवशर्मा भी बल और वृत्रासुरका वध करनेवाले इन्द्रसे निर्भय हो पत्नीसहित उस निर्जन वनमें विचरने लगे
ସେହିପରି ମହାତପସ୍ବୀ ଦେବଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀସହ, ବଳବାନ ଓ ବୃତ୍ରହନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନକରି, ସେହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ବିଚରଣ କରିଲେ।
Verse 40
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବିପୁଳ-ଉପାଖ୍ୟାନ ବିଷୟକ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 41
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने एकचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विपुलका उपाख्यानविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବିପୁଳ-ଉପାଖ୍ୟାନ ବିଷୟକ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 183
प्रावेपत सुसंत्रस्त: शापभीतस्तदा विभो | जैसे दर्पणमें प्रतिबिम्ब दिखायी देता है उसी प्रकार वे गुरुपत्नीके शरीरमें परिलक्षित हो रहे थे। प्रभो! घोर तपस्यासे युक्त विपुल मुनिको देखते ही इन्द्र शापके भयसे संत्रस्त हो थर-थर काँपने लगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ସେତେବେଳେ ଶାପଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଥରଥର କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଘୋର ତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ମହାମୁନି ବିପୁଳଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ଶାପ ପଡିବ ବୋଲି ଭୟରେ ସେ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
It addresses conflicting claims when śulka is paid or promised by one party while another performs pāṇigrahaṇa, asking which act establishes the legitimate marital bond and what counts as dharmically valid consent and completion.
Bhīṣma distinguishes supportive gifting from commercial purchase, censuring the idea of buying or selling a spouse and treating dharmic marriage as grounded in suitability, consent, and proper ritual authorization.
Yes. It associates the binding completion of marriage-mantras with the seventh step (saptapadī) and identifies the wife as belonging to the pāṇigrahītā and to the marriage properly effected through the water-gift (adbhis pradāna).